Wetenschappers kijken voor de oorsprong van de kat traditioneel naar Afrika en het Midden-Oosten. Daar komen de wilde katten vandaan waar onze moderne huiskat van afstamt. De gangbare hypothese – gebaseerd op archeologische vondsten en recent genetisch onderzoek – is dat boeren in de steentijd katten domesticeerden in het Midden-Oosten. Zo’n 10.000 jaar geleden brachten zij de kat mee naar Europa.

Maar een nieuwe DNA-analyse van oude overblijfselen van katten laat zien dat de moderne huiskat in Afrika ontstond en pas 2000 jaar geleden in Europa aankwam. De studie is gepubliceerd in Science en deels gefinancierd door de National Geographic Society.

De code kraken

Dat huiskatten pas zo laat aankwamen op ons continent is verrassend, kijkend naar hoe wijdverspreid ze zijn in antieke kunst en artefacten. Dat zegt Leslie Lyons, een katachtigen-geneticus aan de University of Missouri (VS), die niet betrokken was bij de studie.

Leestip: Zijn rode katten speelser dan katten met een andere kleur vacht?

Zij denkt dat de nieuwe studie cruciale informatie heeft opgeleverd, dat onderzoekers zal helpen de code van kattendomesticatie in andere delen van de wereld te kraken. ‘Katten zijn nog steeds mysterieus, en ze geven hun geheimen een snorhaar per keer prijs,’ zegt ze.

Dat komt omdat overblijfselen van oude katten relatief zeldzaam zijn in het archeologisch archief. En het kan heel lastig zijn om de overblijfselen van gedomesticeerde katachtigen te onderscheiden van hun wilde verwanten. Dat geldt niet voor honden, die hele andere fysieke eigenschappen hebben ontwikkeld dan hun wolvenvoorouders.

De oude tijdlijn

Het oudste bewijs voor een ogenschijnlijke gedomesticeerde kat werd in 2004 gevonden. Toen ontdekten archeologen het skelet van een kat die tegen een man lag opgekruld in een tombe in Cyprus. Het paar dateerde uit het neolithicum, zo’n 7500 jaar v.C., wat de theorie ondersteunt dat huiskatten ontstonden vlak na de komst van agricultuur in het oosten van het Mediterraanse zeegebied.

Op Egyptische kunst zijn katten afgebeeld met halsbanden en sommige godheden hebben katachtige eigenschappen. Dat duidt erop dat de oude Egyptenaren al katten hadden gedomesticeerd zo rond 2000 v.C.

Deze tijdlijn werd ook algemeen geaccepteerd door Oudheid-genetici, zegt paleogeneticus Claudio Ottoni, een National Geographic Explorer en de senior auteur van de nieuwe studie. Maar zijn nieuwe studie zet dit verhaal op zijn kop.

Niet het hele verhaal

In 2017 werkte hij al mee aan een onderzoek waarin monsters met het mitochondriaal DNA van diverse oude katten werden geanalyseerd. De conclusie: huiskatten verspreidden zich 6500 jaar geleden vanuit het Midden-Oosten.

Leestip: Dit vertelt je kat je met zijn staart

Maar Ottoni en zijn collega’s hadden een voorgevoel. Het mitochondriaal DNA vertelde niet het hele verhaal. Een dier erft dit specifieke DNA alleen via zijn moeder, dus in deze genetische handtekening ligt alleen de moederlijke evolutionaire lijn opgeslagen. Een completer beeld krijg je als je het genoom, of de genetische code, analyseert.

‘Volledige genomen zijn veel accurater, omdat ze de voorouders van veel individuen uit het verleden combineren,’ zegt Ottoni, die is verbonden aan de Universiteit van Rome Tor Vergata.

Gedomesticeerde kat is 2000 jaar oud

Om het genoom van een huiskat te construeren, verzamelde het team genetisch materiaal van 225 oude katten en verschillende moderne wilde katten uit Noord-Afrika en Israël. Via koolstofdatering kwamen ze erachter dat de monsters een tijdspanne van meer dan 10.000 jaar besloegen. In totaal leverde het onderzoek 87 genomen op, van zowel oude als moderne katten.

De analyse van het team onthulde dat oude katten die vóór tweehonderd v.C. leefden, niet de voorouders van moderne huiskatten zijn. Zij waren juist genetisch meer verwant aan de moderne Europese boskat (Felis silvestris).

Huiskatten waren juist nauwer verwant aan katachtigen die de afgelopen 2000 jaar leefden. De oudste overblijfselen van een oude gedomesticeerde kat op het vasteland van Europa dateren van de eerste eeuw n.C, in de begindagen van het Romeinse Rijk.

De vroege gedomesticeerde katten leken genetisch gezien erg op de moderne Afrikaanse wilde kat die in Tunesië voorkomt. Dat is verder bewijs dat de voorouders van de moderne huiskat in Noord-Afrika ontstond, en niet in het Midden-Oosten. Het team concludeerde ook dat de Noord-Afrikaanse katten de voorouders zijn van een geheimzinnige populatie wilde katten die vandaag de dag in Sardinië rondloopt.

Misleidende inzichten

Volgens Jonathan Losos, een evolutionair bioloog van Washington University in St. Louis (VS), bewijst dit dat de vorige theorie – dat katten zich 6500 jaar geleden verspreidden – niet klopt. Hij was zelf niet betrokken bij de studie.

‘Door de analyse van het hele genoom zien we dat ‘zo’n migratie niet heeft plaatsgevonden,’ zegt Losos. Volgens hem komt het ook vaker voor dat mitochondriaal DNA misleidende inzichten geeft in evolutionaire relaties.

Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!

Dat katten zich in slechts tweeduizend jaar zo ver hebben verspreid, laat volgens Ottoni zien hoe effectief ze zich kunnen aanpassen aan de menselijke wereld. De goede timing hielp ook een handje. ‘De stedelijke omgevingen die opkwamen tijdens de Romeinse periode waren waarschijnlijk de ideale setting voor katten om de menselijke niche uit te buiten.’

Verspreiding van de kat

De onderzoekers vermoeden dat de vroege gedomesticeerde katten werden getransporteerd door de zeevarende Feniciërs en Punische culturen. Zij onderhielden een netwerk aan handelskolonies in heel Noord-Afrika, Sardinië en het zuiden van het Iberisch schiereiland. Ze waren ook goed bekend met de Romeinen, met wie ze een aantal oorlogen uitvochten.

Toen de gedomesticeerde katten eenmaal aankwamen in Europa, hielpen de Romeinse militaire overwinningen bij hun verspreiding. De onderzoekers bevestigden dat katachtige overblijfselen die gevonden zijn op Romeinse militaire vindplaatsen in Oostenrijk, Servië en Britannië allemaal gelinkt kunnen worden aan de moderne huiskat.

Verder onderzoek

Om beter te begrijpen hoe gemeenschappen in Noord-Afrika katten voor het eerst domesticeerden, wil Ottoni’s team monsters uit de hele regio genetisch onderzoeken, inclusief gemummificeerde katten in Egypte.

Leestip: Waarom eten katten gras? Nieuw onderzoek geeft verrassend antwoord

Het extraheren van oud DNA van deze fragiele mummies zou de evolutionaire geschiedenis van katten nog verder kunnen uitbreiden, zegt evolutionair bioloog Losos. Daar is geneticus Lyons het mee eens, maar zegt wel dat het interpreteren van oud DNA een uitdaging is. ‘Sequencing van DNA is lastig,’ zegt ze. ‘Het lijkt op vechten met een Afrikaanse wilde kat.’

Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!