Wat is de definitie van genocide en waarom is deze misdaad zo moeilijk te bewijzen?

Na de verschrikkingen van de Holocaust werd de zwaarste inbreuk op het volkerenrecht officieel als misdaad gedefinieerd. Maar het zou nog decennia duren voordat iemand voor deze misdaad werd veroordeeld, en de term is sindsdien uitgegroeid tot politiek.

Gepubliceerd 25 apr. 2022 15:24 CEST
Het begrip ‘genocide’ werd in de jaren veertig als juridisch begrip voorgesteld door een jurist die ...

Het begrip ‘genocide’ werd in de jaren veertig als juridisch begrip voorgesteld door een jurist die meende dat dit soort misdaden in het toenmalige oorlogs- en volkerenrecht niet duidelijk waren omschreven. Sindsdien is de term ook toegepast op andere historische wreedheden, waaronder de moord op naar schatting 1,7 miljoen Cambodjaanse burgers (onder wie de arrestanten op de foto) onder het bewind van de Rode Khmer in de late jaren zeventig.

Foto door Manuel Cenata, Getty Images

In 2014 stond de toenmalige secretaris-generaal van de Verenigde Naties, Ban Ki-Moon, tegenover een ongebruikelijk gehoor. Hij was gewend aan gesprekken met machtige wereldleiders, maar nu werd hij geconfronteerd met een stadion vol getraumatiseerde Rwandezen die twintig jaar eerder hadden moeten toezien hoe ruim 800.000 van hun landgenoten gedurende een honderd dagen durende moordcampagne waren afgeslacht, een gebeurtenis die officieel is erkend als genocide. ‘Het mag niet zo zijn dat we de woorden ‘nooit meer’ steeds weer moeten herhalen,’ zei Ban terwijl de toehoorders schreeuwden en huilden.

De volkerenmoord in Rwanda was de eerste gebeurtenis waarvoor iemand door een internationaal tribunaal werd veroordeeld wegens genocide, een misdaad die pas in de nasleep van de Holocaust formeel in het volkerenrecht werd opgenomen. De Russische invasie van Oekraïne heeft het hedendaagse debat over de definitie van de term ‘genocide’ en de vervolging voor deze misdaad weer doen oplaaien. Hieronder zetten we op een rijtje hoe het begrip ontstond en waarom het zo moeilijk is om deze misdaad te bewijzen.

Genocide werd in 1948 officieel als een misdaad tegen de menselijkheid gedefinieerd, maar het zou daarna nog decennia duren voordat iemand ervoor werd veroordeeld. De eerste slachting die als genocide werd aangemerkt, was die op 800.000 Tutsi’s en gematigde Hutu’s in 1994, waarbij ook honderdduizenden kinderen werden verdreven. In vluchtelingenkampen werden foto’s van deze kinderen opgehangen om hun nog levende verwanten op te sporen.

Deze verzameling machetes en andere metalen wapens werd in 1994 in een vluchtelingenkamp bij Goma, nabij de grens met Rwanda, in beslag genomen. Enorme aantallen van dit soort wapens waren in Rwanda in omloop en werden tijdens de genocide op grote schaal gebruikt.

 

Deze verzameling machetes en andere metalen wapens werd in 1994 in een vluchtelingenkamp bij Goma, nabij de grens met Rwanda, in beslag genomen. Enorme aantallen van dit soort wapens waren in Rwanda in omloop en werden tijdens de genocide op grote schaal gebruikt.

Foto door Gilles Peress, Magnum

Oorsprong van de term ‘genocide’

De term werd pas eind jaren veertig als juridisch begrip voorgesteld en voor het eerst gebruikt door Raphael Lemkin, een Poolse Jood die als jurist werkte op het destijds nog nieuwe terrein van het volkerenrecht. Volgens Lemkins biograaf Douglas Irvin-Erickson vond de jurist dat de ‘bestaande wetten van het oorlogsrecht niet geschikt zijn voor de vervolging van de nieuwe vormen van politiek geweld die de wereld teisteren.’

Zijn eerste poging om een nieuw soort oorlogsrecht in te voeren deed Lemkin in 1933, tien maanden nadat Adolf Hitler tot rijkskanselier van Duitsland was verkozen en repressieve wetgeving tegen de Joodse bevolking begon in te voeren. Lemkin schreef aan de Volkenbond, de voorloper van de VN die was opgericht om de vrede in de wereld te bewaren, dat het oorlogsrecht nieuwe politieke misdaden – die Lemkin destijds nog omschreef als internationale ‘barbarij’ en internationaal ‘vandalisme’ – officieel moest verbieden. Zijn voorstel werd niet overgenomen, en toen Hitlers nazi-Duitsland het buurland Polen binnenviel, moest Lemkin vluchten. Tijdens de oorlog verloor Lemkin zijn beide ouders en nog 47 andere verwanten als gevolg van nazi-wreedheden.

In het vluchtelingenkamp Kibeho in Rwanda schreeuwt een man het uit te midden van een groot aantal lijken. Een jaar na de genocide op de Tutsi’s openden leden van het door Tutsi’s geleide Rwandese leger het vuur in een poging het vluchtelingenkamp te ontruimen. Bij de actie kwamen 4000 Hutu’s om en werden ruim 95.000 kinderen wees.

Foto door Paul Lowe, Panos

Uiteindelijk belandde Lemkin in de VS, waar hij in 1944 zijn boek Axis Rule in Occupied Europe (‘De heerschappij der As-mogendheden in Europa’) publiceerde. Daarin gebruikte hij voor het eerst de nieuwe term ‘genocide’, die hij al in 1942 had bedacht. In de term combineerde hij het Griekse woord genos (stam of ras) met de Latijnse aanduiding voor ‘het doden’ (caedo). Hoewel het concept in sommige talen al was benoemd, zoals in het geval van het Duitse ‘Völkermord’ (het doelbewust vernietigen van een ras of volk), wilde Lemkin een geheel nieuwe term invoeren die door geen enkele groep of ideologie kon worden geclaimd.

De Geallieerden waren toen nog niet op de hoogte van de werkelijke omvang van Hitlers oorlogsmisdaden. Maar na de bevrijding van Duitsland in 1945 kwam het enorme netwerk van concentratie- en vernietigingskampen van de nazi’s aan het licht en drongen de verschrikkingen van de Holocaust tot de wereld door. Lemkin wilde dat de term op het Proces van Neurenberg werd opgenomen in de officiële aanklacht tegen de terechtstaande nazi-kopstukken, aangezien alleen deze term de omvang en wreedheid van de Holocaust kon weerspiegelen. Ditmaal werd er naar hem geluisterd, waarna het nieuwe woord geleidelijk aan meer gewicht kreeg naarmate de internationale gemeenschap probeerde een nieuwe wereldorde te creëren.

Wat genocide is – en niet is

Na de voltooiing van het Proces van Neurenberg werd genocide in december 1946 door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties officieel uitgeroepen tot een misdaad onder het volkerenrecht. Twee jaar later, in 1948, nam de VN de ‘Genocide-Conventie’ (‘Conventie ter preventie en bestraffing van de misdaad van genocide’) aan, een verdrag waarin elke poging om een nationale, etnische, raciale of religieuze groep gedeeltelijk of in zijn geheel uit te roeien als ‘weerzinwekkende plaag’ werd omschreven. Sindsdien is genocide een welomschreven misdaad in het volkerenrecht.

Een vrouw werkt op het stukje land dat ze heeft gekregen als genoegdoening voor de verschrikkingen die ze tijdens de genocide in Rwanda heeft meegemaakt. Pogingen om de overlevenden te compenseren zijn zeer fragmentarisch gebleven, en sommige waarnemers menen dat er lang niet genoeg is gedaan.

Foto door Alex Majoli, Magnum

Speciose Mukakibibi toont het litteken van de verwonding die ze tijdens de genocide in Rwanda opliep toen een man haar met een machete in het gezicht hakte. Ze was zwanger toen ze haar huis in Runyinya ontvluchtte, maar dat weerhield de man er niet van om haar aan te vallen. Drie van haar vijf kinderen werden uiteindelijk gedood.

Om een persoon of staat wegens genocide te kunnen veroordelen moet niet alleen zijn aangetoond dat de aangeklaagde partij het duidelijke voornemen heeft gehad om genocide te plegen maar dat de aangeklaagde ook één of meerdere van de volgende misdaden heeft begaan: het ombrengen van leden van de bewuste groep, het toebrengen van ernstige fysieke of mentale schade aan leden van de groep, het doelbewust creëren van omstandigheden die ‘bedoeld zijn om de vernietiging van de groep teweeg te brengen,’ het verhinderen van geboorten van leden van de groep of de gedwongen overdracht van kinderen van de bewuste groep naar een andere groep. Mensen die wegens genocide zijn aangeklaagd, moeten hetzij terechtstaan voor een internationaal tribunaal, hetzij in het land waar de vermeende genocide heeft plaatsgevonden.

Juridisch behoort genocide niet tot de oorlogsmisdaden, die worden gepleegd in de context van een gewapend conflict en ook het ‘moedwillig doden’, gijzelen of verwonden van mensen omvatten. Misdaden tegen de menselijkheid als genocide daarentegen kunnen ook in vredestijd worden begaan en omvatten moord, knechting en vervolging van mensen op basis van factoren als geslacht, etnische afkomst of religie.

Maar hoewel dit soort misdaden tegelijkertijd grote aantallen mensen kunnen schaden, wordt er pas van genocide gesproken als ze heel bewust worden gepleegd, namelijk met het doel mensen van een bepaalde groep ‘gedeeltelijk of in zijn geheel uit te roeien.’ Omdat genocide zo moeilijk is te vervolgen geeft de internationale gemeenschap er vaak de voorkeur aan om verdachten aan te klagen wegens misdaden tegen de menselijkheid of oorlogsmisdaden.

Foto’s van een gevangene van het concentratiekamp Auschwitz, het grootste dat tijdens de Holocaust werd gebouwd. Deze foto’s zijn te zien in het Menorah Jewish Center in Dnipro, Oekraïne, waar het verleden, het heden en de toekomst van het Joodse leven worden belicht.

Foto door Abbas, Magnum

World War II. Holocaust photographs.

Foto door Photograph via Bar Am Collection, Magnum Photos

World War II. Holocaust photographs.

Foto door Photograph via Bar Am Collection, Magnum Photos

Genocide in de rechtszaal

Hoewel genocide eind jaren veertig eindelijk als officiële misdaad was gedefinieerd, zou het nog tientallen jaren duren voordat iemand ervoor zou worden veroordeeld. In 1994 riep de secretaris-generaal van de VN een speciaal gerechtshof in het leven voor de vervolging van verdachten van de massaslachtingen in Rwanda, toen bewapende Hutu-milities na de moord op de Rwandese president Juvénal Habyarimana in april 1994 grote aantallen Tutsi’s vermoordden.

Hoewel over het aantal slachtoffers van deze genocide nog wordt getwist, denken experts dat er gedurende de moordcampagne van honderd dagen minstens 800.000 Tutsi’s en gematigde Hutu’s zijn afgeslacht. Veel van de overlevenden werden het slachtoffer van seksueel geweld en marteling.

Tijdens de Holocaust werden zes miljoen Joden vermoord en nog eens honderdduizenden Joden verdreven. Toen de ware omvang van de nazi-wreedheden kort na de Tweede Wereldoorlog tot de internationale gemeenschap doordrong, werd ook duidelijk dat zulke misdaden in het bestaande volkerenrecht niet goed waren omschreven.

Foto door Paolo Pellegrin, Magnum

Van 1994 tot 2016 klaagde het gerechtshof 93 personen aan, onder wie veel Rwandese leiders, en veroordeelde 62 van hen voor de misdaad van genocide, het aanzetten tot genocide en andere misdaden.

Niet lang daarna werd ook Servië beschuldigd van het plegen van genocide, waarbij het ging om de etnische zuiveringen van Bosnische moslims in Bosnië-Herzegovina die begin jaren negentig tijdens de oorlog in het voormalige Joegoslavië door Servische milities waren uitgevoerd. Bij het bloedbad van Srebrenica in 1995 werden circa achtduizend Bosnische mannen en jongens op systematische wijze geëxecuteerd door leden van het Bosnisch-Servische leger en zijn milities.

The Armenian Genocide 

Foto door Photograph via History/Universal Images Group, Getty Images

The Armenian Genocide 

Foto door Photograph via History/Universal Images Group, Getty Images

Armeense vluchtelingen zitten op het dek van de Franse kruiser die hen in 1915 heeft gered van de slachting die in het Ottomaanse Rijk gaande is.

Foto door Photo12, UIG/Getty Images

In de nasleep van dat bloedbad kwam de VN tot de conclusie dat de organisatie zelf onbedoeld had bijgedragen aan de massaslachting door te weigeren om in te grijpen. Hoewel meerdere personen wegens genocide zijn veroordeeld, werd Servië als natie door de VN vrijgesproken van deze misdaad. Maar het speciaal opgezette Joegoslavië-tribunaal in Den Haag kwam tot het oordeel dat Servië niet genoeg had gedaan om de genocide te voorkomen of de plegers ervan te bestraffen.

De VN is ook betrokken geweest bij het onderzoek naar en de vervolging en veroordeling van personen die zijn aangeklaagd wegens de genocide tijdens het Cambodjaanse bewind van de Rode Khmer onder leiding van Pol Pot, van 1975 tot 1979. Volgens de aanklachten martelde en executeerde het regime in die periode van vier jaar naar schatting 1,7 miljoen Cambodjanen. De Cambodjaanse regering werkt samen met een speciaal opgezet VN-tribunaal, maar het werk verloopt stroef en tot dusver zijn slechts drie personen veroordeeld.

Een gevangeniscel in gebouw S-21, een van de meest beruchte ondervragingscentra van de Rode Khmer tijdens het vierjarige bewind van deze politieke groepering in Cambodja. Het regime wordt ervan beschuldigd tussen 1975 en 1979 naar schatting 1,7 miljoen Cambodjanen te hebben gemarteld en gedood.

Foto door Sohrab Hura, Magnum

Lastig te bewijzen

Na de introductie van de term ‘genocide’ begonnen experts het begrip ook toe te passen op talloze historische massaslachtingen, waaronder de massamoord op Californische indianen door Anglo-Amerikaanse landverhuizers tijdens de goudkoorts in die staat, de sterilisatiecampagne onder de Oeigoerse minderheid door de Chinese overheid in 2020 en de moord op naar schatting 1,2 miljoen Armeense christenen in 1915 en 1916 door troepen van het Ottomaanse Rijk.

Maar volgens het internationaal recht zijn veel minder van dit soort verschrikkingen officieel als ‘genocide’ aangemerkt. Hoewel het volkerenrecht duidelijk is over de precieze inhoud van het begrip, menen critici dat het wettelijke criterium voor genocide zó specifiek is dat het bijna nooit van toepassing is op massaslachtingen van of wreedheden tegen specifieke groepen.

Volgens een expert van de VN is ‘de voorbedachtheid van deze misdaad zeer moeilijk vast te stellen (...). De culturele vernietiging van een bepaalde groep volstaat niet, noch het doel om een bepaalde groep te verdrijven.’

Foto’s van enkele arrestanten die na het maken van deze opnamen slachtoffer zouden worden van de praktijken in gebouw S-21, dat nu Tuol Sleng wordt genoemd. De Rode Khmer fotografeerden en documenteerden alle gevangenen die naar het centrum werden gebracht. Tijdens de Holocaust legden ook de Duitse nazi’s de gegevens van de Joden die ze hadden opgepakt, nauwgezet vast.

Foto door Photo by Martyn Aim, Corbis/ Getty Images

Technisch gesproken kan de VN een natie alleen wegens genocide vervolgen als die staat zich niet heeft gehouden aan de verplichting om deze misdaad zelf te vervolgen. Het gevolg is dat genocide op verschillende plekken en door diverse tribunalen vervolgd kan worden.

Sommige juridische experts menen dat een duidelijke definitie van het begrip ‘genocide’ niet genoeg is om mensen ervan te weerhouden zulke misdaden te begaan en dat gevallen van genocide te zelden worden vervolgd omdat ze zo moeilijk zijn te bewijzen. ‘Aangezien er tot dusver zeer weinig mensen wegens genocide zijn veroordeeld,’ schrijft criminologie-professor Rachael Burns van de University of York, ‘heeft de internationale gemeenschap een grote inhaalslag te maken.’

Genocide wordt beschouwd als de zwaarste misdaad tegen de menselijkheid. Maar de term kan ook misbruikt worden en door individuen of staten worden aangewend om de aandacht van eigen misdaden af te leiden. In 2014 schreven Matthew Kupfer en Thomas de Waal van de Carnegie Endowment for International Peace dat de beschuldiging van genocide sinds de jaren veertig is uitgegroeid tot een ‘wapen van politieke retoriek’, onder andere door de Sovjet-Unie.

Armeense priesters gedenken in april 1994 de genocide op de Armeniërs. De tragedie is een politiek twistpunt geworden. De Turkse regering ontkent nog altijd dat het om een volkerenmoord gaat, en de Amerikaanse overheid erkende de massaslachting pas in 2021 als genocide.

Foto door Thomas Dworzak, Magnum Photos

Zoals Kupfer en De Waal schreven, was het woord ‘genocide’ wrang genoeg ‘losgekoppeld geraakt van zijn oorspronkelijke legale definitie’ en zelf tot oorlogswapen geworden.

Genocide in Oekraïne?

Momenteel wordt de Russische president Poetin door diverse leiders, onder wie de Oekraïense president Volodymyr Zelensky en de Amerikaanse president Joe Biden, beschuldigd van genocide tijdens de recente invasie van Oekraïne. ‘Het wordt steeds duidelijker dat Poetin zelfs de notie van wat het betekent om Oekraïner te zijn, probeert uit te wissen,’ zei Biden op 12 april tegen de Amerikaanse zender NPR.

Intussen heeft Poetin geprobeerd deze beschuldigingen met tegenbeschuldigingen te ontzenuwen. Het Internationaal Gerechtshof in Den Haag is momenteel bezig om vast te stellen of de Russische invasie van Oekraïne zal behoren tot de weinige conflicten die aan de wettelijke definitie van genocide voldoen.

Dit artikel werd oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd op nationalgeographic.com

Lees meer

Dit vindt u misschien ook interessant

Geschiedenis en Cultuur
Wat was de Koude Oorlog - en gaan we een nieuwe tegemoet?
Geschiedenis en Cultuur
Wie was Anne Frank en waarom wordt er nog altijd geruzied over haar nalatenschap?
Geschiedenis en Cultuur
Hoe snel kan het Congres een president afzetten? Hieronder leggen we uit hoe dat in zijn werk gaat.
Geschiedenis en Cultuur
Wat als een Amerikaanse president niet wil vertrekken?
Geschiedenis en Cultuur
Thomas Edison heeft de gloeilamp niet uitgevonden – maar dit deed hij allemaal wel

Ontdek Nat Geo

  • Dieren
  • Milieu
  • Geschiedenis en Cultuur
  • Wetenschap
  • Reizen
  • Fotografie
  • Ruimte
  • Video

Over ons

Abonnement

  • Abonneren
  • Schrijf je in
  • Shop
  • Disney+

Volg ons

Copyright © 1996-2015 National Geographic Society. Copyright © 2015-2021 National Geographic Partners, LLC. Alle rechten voorbehouden.