Nieuw coronavirus vond zijn oorsprong in dierenhandel

Terwijl er in meerdere landen gevallen van de ziekte zijn vastgesteld, kijken gezondheidsautoriteiten naar soortgelijke uitbraken in het verleden om een gemeenschappelijke rode draad te vinden.

Thursday, January 23, 2020,
Door Nsikan Akpan
Een gezondheidsmedewerker in beschermende kleding staat op de gesloten vismarkt in Wuhan, China, die zeer waarschijnlijk ...
Een gezondheidsmedewerker in beschermende kleding staat op de gesloten vismarkt in Wuhan, China, die zeer waarschijnlijk de bron is voor de uitbraak van het nieuwe Wuhan-coronavirus.
Foto van Darley Shen, Reuters

De geschiedenis lijkt zich te herhalen. Bijna twintig jaar geleden, in de winter van 2003, dook op dierenmarkten in het zuiden van China een virus op dat totaal onbekend was. De mensen die met het virus waren besmet, leden aan koorts, koude rillingen, hoofdpijn en een droge hoest – allemaal symptomen die je ook in een normaal seizoen van griep en verkoudheid zou tegenkomen.

Maar in dit geval ontwikkelden de klachten zich snel tot een dodelijke vorm van longontsteking, waarbij honingraatvormige gaten in de longen van de slachtoffers ontstonden en een kwart van de patiënten last kreeg van ernstige ademnood. Hoewel de meeste virussen doorgaans op niet meer dan drie andere mensen worden overgedragen, fungeren sommige slachtoffers als ‘superverspreiders’: patiënten die de ziekte ongewild op tientallen andere mensen overdragen. Tegen de tijd dat de SARS-epidemie (‘severe acute respiratory syndrome’) weer wegebde, waren in 32 landen 8000 gevallen en 800 doden geteld.

Daarom maken internationale gezondheidsfunctionarissen zich momenteel zorgen over een nieuw, aan SARS verwant virus dat in Centraal-China is opgedoken. De ziekte heeft zich al naar grote steden als Beijing, Shanghai en Shenzhen verspreid, en ook naar de buurlanden Taiwan, Thailand, Japan en Zuid-Korea – en dat in slechts drie weken tijd. Afgelopen dinsdag meldde het Amerikaanse CDC (Centers for Disease Control and Prevention) een eerste geval in de VS, in de staat Washington.

“De overdraagbaarheid van mens op mens is nu bevestigd, maar het is nog onbekend hoe gemakkelijk of duurzaam dit virus zich verbreidt,” zegt Nancy Messonnier, directeur van het National Center for Immunization and Respiratory Diseases van de CDC, op een persconferentie. Ze maakte ook bekend dat er een snelle genetische test voor het ‘Wuhan-virus’ wordt ontwikkeld. “Momenteel voeren we binnen de CDC tests op dit virus uit, maar we verwachten dat we deze tests de komende weken met Amerikaanse en internationale partners kunnen delen.”

Bij het ter perse gaan van dit artikel waren er bijna zeshonderd gevallen en zeventien dodelijke slachtoffers gemeld. Op 20 januari hield de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) een ingelaste bijeenkomst om te bepalen of de uitbraak beschouwd moet worden als een internationale noodsituatie. Epidemiologen vermoeden dat er in werkelijkheid duizenden gevallen zijn. Op 17 januari maakte de CDC bekend dat op drie Amerikaanse luchthavens werd begonnen met het screenen van passagiers, maar het eerste geval in de VS werd al geconstateerd voordat de screenings waren gestart.

Net als in het geval van SARS lijkt dit alles te zijn voortgekomen uit de handel in wilde dieren, wat virologen niet verrast. “Als we deze dierenmarkten zouden sluiten, zouden veel van deze uitbraken tot het verleden behoren,” zegt Ian Lipkin, directeur van het Center for Infection and Immunity van de Columbia University, wiens laboratorium met Chinese officials samenwerkte bij de ontwikkeling van een eerste diagnostische test voor SARS.

Dat komt omdat zowel het SARS-virus als het nieuwe Wuhan-virus zogenaamde zoönotische ziekteverwekkers zijn, oftewel infecties die eerst bij wilde dieren voorkomen en pas daarna overslaan op de mens. Zoönotische virussen behoren tot de gevaarlijkste ter wereld. Zo ontstonden het aidsvirus HIV, Ebola en het H5N1-griepvirus allemaal in het wild voordat ze door nauw contact tussen wilde dieren en mensen op de mens werden overgedragen en tot internationale epidemieën leidden. In het geval van SARS werd bijna veertig procent van de eerste gevallen vastgesteld bij mensen die voedingswaren verwerkten en wilde dieren doodden en verhandelden. In de beginfase van de uitbraak werd de ziekte dan ook vooral aangetroffen bij mensen die op loopafstand van dierenmarkten woonden.

Reservoir-vleermuizen

De eerste meldingen van de nieuwe uitbraak kwamen op 31 december 2019 binnen, in de vorm van meerdere gevallen met aandoeningen die deden denken aan longontsteking. De klachten traden op bij mensen die in verband konden worden gebracht met een vismarkt in Wuhan, een belangrijke handelsstad van ruim elf miljoen inwoners in Centraal-China. Maar volgens CNN wordt er op de markt ‘South China Seafood City’ in Wuhan meer dan alleen vis en seafood verkocht. In een video is te zien dat er ook wasbeerhonden en herten in kooien te koop worden aangeboden.

Maar waarom zouden dit soort omstandigheden een voedingsbodem zijn voor zoönotische ziekteverwekkers? “Als je wilde dieren in deze onnatuurlijke situaties bij elkaar zet, loop je het risico dat er ziekten bij mensen ontstaan,” zegt Kevin Olival, een expert in de ecologie van ziekteverwekkers en milieubeschermer van de EcoHealth Alliance. “Als dieren in slechte omstandigheden en met veel stress gevangen zitten, is de kans groter dat ze ziek worden en virussen afscheiden.”

Deze wisselwerking tussen virussen en dieren kan ook iets zeggen over de bron van een epidemie. Terwijl ze zich verspreiden en vermeerderen, ondergaan virussen mutaties, een kenmerk dat door virologen en wildbiologen kan worden gebruikt om de herkomst van een infectieziekte te achterhalen, ook al is de ziekteverwekker van dier op dier overgedragen.

SARS en het nieuwe Wuhan-virus lijken erg op elkaar en behoren beide tot de familie van de coronavirussen. Sommige virussen in deze groep veroorzaken ziekten bij de mens, andere komen alleen bij dieren voor, zoals kamelen, katten en vleermuizen.

Vier maanden nadat de SARS-uitbraak begin 2003 was begonnen, voerden onderzoeksteams in Hongkong tests uit op wasbeerhonden, civetkatten en dassen, en ontdekten daarbij nauwe verwanten van het SARS-coronavirus – het eerste bewijs dat de ziekte ook bij wilde dieren voorkwam.

De ontdekking bracht een koortsachtige speurtocht naar meer virussen in de wilde natuur op gang, die uiteindelijk zou leiden naar een populatie hoefijzerneuzen uit de vleermuisfamilie Rhinolophusin China als vermoedelijke bron van het SARS-virus. Na meerdere onderzoeken in de hele wereld bleek dat de voorlopers en verwanten van het SARS-virus al lange tijd bij vleermuizen in Azië, Afrika en Europa voorkwamen. Vleermuizen worden inmiddels beschouwd als de oorspronkelijke bron van alle belangrijke coronavirussen. “Uit de genetische sequentie van het virus kun je de bron herleiden,” zegt Olival. “In het geval van het Wuhan-virus zijn de nauwste verwanten andere SARS-achtige virussen die bij vleermuizen voorkomen.”

Uit onderzoek dat door de EcoHealth Alliance in China en elders in Azië is uitgevoerd, blijkt dat coronavirussen vooral via uitwerpselen worden verspreid, in het geval van vleermuizen in vogelpoepachtige guano. Coronavirussen verspreiden zich niet alleen door de lucht en door inademing, maar ook als de slijmvliezen van de mond in aanraking komen met uitwerpselen. Vleermuizen zijn niet bepaald schone beesten, dus als een exemplaar op een stuk fruit knabbelt, kan dat voedsel met uitwerpselen worden verontreinigd. Als het fruit op de grond valt, kan het virus daar worden overgedragen op dieren die in gevangenschap worden gehouden, zoals civetkatten.

Kamelen, zoogdieren en vaccins

Tot dusver lijkt het erop dat zoönotische coronavirussen zelden de overstap naar de mens maken en zo ernstige ziekten veroorzaken. Het SARS-virus was het eerste gedocumenteerde geval van de overstap van een coronavirus, gevolgd door het Middle East Respiratory Syndrome (MERS), een vergelijkbaar maar verschillend virus dat in 2012 in Saoedi-Arabië opdook en zich eveneens over de wereld verspreidde.

De uitbraak van het MERS-virus bevestigde de zoönotische oorsprong van dit soort virussen. Het MERS-coronavirus was afkomstig uit vleermuizen maar maakte gebruik van gedomesticeerde dieren – in dit geval kamelen – om de overstap naar de mens te maken. Het eerste geval van MERS werd aangetroffen bij een man van zestig die vier kamelen bezat. De huisdieren sliepen in een stal naast zijn huis.

“Een van de ingrepen die je kunt doen, is heel simpel, namelijk het beperken van de handel in wilde dieren en het sluiten van dit soort dierenmarkten.”

door Kevin Olival (EcoHealth Alliance)

Bij een studie die in 2014 in het laboratorium van Lipkin werd uitgevoerd door de zoöloog Abdoelaziz Alagaili van de Koning Saoed-Universiteit, werden in bloedmonsters van kamelen vier antilichamen tegen het MERS-virus gevonden, een duidelijk teken van besmetting. De bloedmonsters gingen terug tot 1993, waaruit bleek dat het MERS-virus al meer dan twintig jaar bij kamelen voorkwam zonder dat iemand dat had gemerkt.

“We hebben in twee abattoirs in Saudi-Arabië gewerkt, waar kamelen werden geslacht,” zegt Lipkin. “In sommige gevallen werd het vlees met hogedrukspuiten afgespoeld voordat het in plasticfolie werd gewikkeld. Je vond het MERS-coronavirus op vlees dat voor supermarkten was bestemd.”

Saoedi-Arabië importeert elk jaar duizenden kamelen uit Afrikaanse landen, die voor een groot deel voor hun vlees worden gebruikt, vooral tijdens de jaarlijkse islamitische bedevaart. Biologen vonden sporen van MERS-besmettingen in kamelen uit Afrikaanse landen als Ethiopië, Kenia, Tunesië, Egypte en Nigeria.

In tegenstelling tot het SARS-virus, dat na het opduiken ervan een jaar lang actief was en daarna weer wegebde, bleef het MERS-virus in menselijke gemeenschappen rondhangen. In 2017 werden nog meerdere gevallen in Saoedi-Arabië gemeld. Maar deze hardnekkigheid bood experts ook de kans om een vaccin te ontwikkelen, aangezien er een vaste populatie was waarop de behandeling kon worden uitgetest. “Je kon mensen inenten die veel in contact komen met kamelen, zoals bedoeïenen en mensen die in abattoirs werken,” zegt Lipkin.

Ondanks talloze pogingen zou er nooit een MERS-vaccin worden ontwikkeld. Op dit moment bestaan er dus nog geen gerichte behandelingen tegen SARS of MERS. Door de afwezigheid van vaccins kunnen coronavirussen als SARS, MERS en nu het Wuhan-virus alleen worden bestreden met voorzorgsmaatregelen als het wassen van de handen, quarantaine en hygiëne.

Het Wuhan-virus

Het is lastig om te zeggen wat we van het Wuhan-coronavirus kunnen verwachten. In het spectrum van epidemieën werd de SARS-uitbraak ingedeeld in het bereik van de worst-case-scenario’s, terwijl het MERS-virus weliswaar dodelijk was maar de uitbraak ervan veel beperkter.

Bij de meeste infecties die gepaard gaan met longontsteking, treden de ergste symptomen op bij oudere mensen, maar het SARS-virus leidde zowel bij ouderen als jongvolwassenen tot gaten in de longen; de gemiddelde leeftijd van SARS-slachtoffers schommelde rond de veertig. Daarentegen sloeg het MERS-virus vooral bij patiënten boven de vijftig toe, en bij mensen met reeds bestaande aandoeningen.

“Het is onduidelijk of het Wuhan-virus gewoon zal uitsterven of zich al muterend tot iets nieuws zal ontwikkelen, tot iets wat tot meer ziektegevallen zal leiden,” zegt Lipkin. “We hebben nog geen aanwijzingen voor het bestaan van ‘superverspreiders’, en laten we hopen dat dat zo blijft. Ook weten we niet hoelang dit nieuwe coronavirus op oppervlakten kan blijven leven of hoelang mensen besmettelijk blijven als ze eenmaal zijn geïnfecteerd.”

Aanvankelijk dachten gezondheidsfunctionarissen dat alle gevallen van het Wuhan-coronavirus werden veroorzaakt door besmette dieren, maar inmiddels lijkt de ziekte ook van mens op mens te worden overgedragen. Afgelopen maandag bevestigden de Chinese autoriteiten dat veertien zorgmedewerkers het virus hadden opgelopen, terwijl de patiënt in de staat Washington vertelde dat hij op doorreis in Wuhan was geweest.

Ook de vraag hoe het Wuhan-coronavirus uiteindelijk de overstap van dier op mens heeft kunnen maken, zal niet beantwoord worden zolang de Chinese autoriteiten niet meer details prijsgeven over de dieren die op de nu beruchte vismarkt werden verhandeld. Officials hebben de markt op Nieuwjaarsdag gesloten en afgegrendeld. Maar informatie over de aangeboden koopwaar zou onderzoekers kunnen helpen bij het identificeren van de dieren die het virus in China en ook elders kunnen verspreiden. De uitbraak in Wuhan roept ook de vraag op of er niet meer toezicht moet komen op de handel in wilde dieren of dat dit soort handel voorgoed moet worden verboden.

“Een van de ingrepen die je kunt doen, is heel simpel, namelijk het beperken van de handel in wilde dieren en het sluiten van dit soort dierenmarkten,” zegt Olival. “Het terugdringen van de dierenhandel zou een win-win-effect hebben: je beschermt niet alleen soorten die in het wild worden gevangen, maar je beperkt ook de overdracht van nieuwe virussen op de mens.”

Dit artikel werd oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd op nationalgeographic.com en is geüpdatet door de lokale redactie.

Update op 28 januari 2020: Inmiddels zijn er ruim zesduizend gevallen en 132 dodelijke slachtoffers van het virus gemeld.

Op de hoogte blijven van de wetenschap en de verhalen achter de uitbraak van het coronavirus? Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief.

lees verder

Wat het nieuwe coronavirus met het lichaam doet

Het nieuwe coronavirus COVID-19 kan op diverse plaatsen in het menselijk lichaam veel schade aanrichten, van de bloedbaan tot de longen. We zetten de symptomen op een rijtje.

Meer Chinezen tegen dierenmarkten naarmate coronavirus verder om zich heen grijpt

In mediaberichtgeving over Chinese markten voor wilde dieren wordt vaak gedaan alsof deze razend populair zijn. In werkelijkheid zijn er veel Chinezen die er niets van moeten hebben.

Hoe verspreidt het coronavirus zich in een vliegtuig en wat is de veiligste plek om te zitten?

Doordat we de hele wereld over reizen, kunnen epidemieën zich steeds verder verspreiden. Zo ook het coronavirus en de griep. Welke van de twee is gevaarlijker en hoe kun je jezelf beschermen?
Lees meer