Waarom elk jaar (maar vooral 2020) aanvoelt als het ergste ooit

De ongebreidelde consumptie van alle mogelijke media vervormt onze perceptie van het heden. Die vicieuze cirkel kan je zelf doorbreken.

Tuesday, September 8, 2020,
Door Rebecca Renner
Marietta Diaz (30), die werkt als verkoopster van medische apparatuur, zit op 23 maart 2020 in ...

Marietta Diaz (30), die werkt als verkoopster van medische apparatuur, zit op 23 maart 2020 in haar woonkamer in Wellington, Florida, waar ze zich in quarantaine bevindt nadat ze positief op het nieuwe coronavirus (SARS-CoV-2) is getest. Diaz zal haar 8-jarige dochtertje vanaf volgende week thuisonderwijs geven en daar is ze nerveus over. “Ik besloot naar de spoedeisende hulp te gaan toen ik in het ziekenhuis werkte en daar last kreeg van ademnood. Door al het nieuws te volgen kunnen mensen zoals ik, die last hebben van angststoornissen, lichamelijke klachten krijgen. In mijn hoofd speelde zich een strijd af: ik wist niet of het om geestelijke symptomen ging of om de symptomen van het coronavirus.” Diaz heeft gemerkt dat ze wordt gemeden door sommige mensen in haar omgeving. “De reactie die ik van sommige mensen kreeg, gaf voor mij de doorslag. Mensen weten toch dat het virus overal rondwaart, maar ze zijn zó snel om met het geheven vingertje te wijzen naar mensen die het hebben opgelopen. Maar tegelijkertijd gaan ze op een boot varen en organiseren kleine feestjes. Al die mensen zouden besmet kunnen zijn zonder symptomen te hebben.” Diaz moet nog twaalf dagen van haar verplichte quarantaine ‘uitzitten’ en vindt het moeilijk om de tijd te doden. “Het is lastig om alleen thuis te zitten, geen lichaamsbeweging te krijgen of een boek te lezen terwijl je hoofdpijn hebt.”

Foto van Zak Bennett, AFP via Getty Images

In 2020 raakte Jenny Eastwood verslaafd aan slecht nieuws. De 26-jarige Nieuw-Zeelandse volgde de berichtgeving over de dodelijke coronavirus-pandemie, politiegeweld, samenzweringstheorieën en de politiek in het algemeen op de voet, en dan vooral in de Verenigde Staten, een halve wereld van haar geboorteland vandaan. Elke tien minuten leverde een nieuwe onheilspellende post op Reddit of Instagram op. 

“Tegen het einde van de pandemie was ik helemaal verdoofd,” zegt Eastwood, die in marketing werkt. “Ik vond de mensheid in het algemeen vreselijk en kon me nergens meer op concentreren, omdat ik de hele tijd moest denken aan de volgende updates van het nieuws.”

Zoals veel mensen was Eastwood geobsedeerd geraakt door de schijnbaar toenemende gevaren in onze wereld – een reactie die geworteld is in onze evolutionaire geschiedenis. Verhalen over angsten en dreigingen doen onze angstgevoelens sterk toenemen. Onze hersenen schakelen over op een soort alarmtoestand, een houding waarmee onze vroegste mensachtige voorouders zich ooit beschermden tegen roofdieren en natuurrampen. Maar in onze tijd leidt het ertoe dat we gaan ‘doemscrollen’, oftewel eindeloos de sociale media en het nieuws op internet doorspitten om op de hoogte te blijven van de jongste dreigingen. Onze hartslag is verhoogd en onze geest verkeert in een staat van voortdurende waakzaamheid voor de schijnbare rampspoed die nog in het verschiet ligt. We willen voorbereid zijn, dus worden we verslaafd aan het laatste nieuws en blijven we de berichtgeving volgen – totdat de wereld er dreigender uitziet dan ooit tevoren.

Er zijn inderdaad meer dan genoeg tragedies die ons aan diverse beeldschermen gekluisterd hebben gehouden. De pandemie heeft tot nu toe wereldwijd ruim 860.000 levens geëist en dat getal blijft stijgen terwijl de crisis ook grote sociale en economische ongelijkheden heeft blootgelegd. De wereld is bezocht door ongekende bosbranden in Californië en Australië, een intens hurricane-seizoen in de Atlantische Oceaan, sprinkhanenzwermen die oogsten in Oost-Afrika hebben verwoest en een reusachtige explosie van chemicaliën, waarbij de haven van Beiroet werd weggevaagd, tenminste 190 mensen omkwamen en een kleine dertien miljard euro aan schade werd aangericht. Tijdens protesten tegen politiegeweld en symbolen van de Zuidelijke Confederatie en de koloniale onderdrukking zijn miljoenen mensen overal ter wereld de straat opgegaan. En alsof dat alles nog niet genoeg is, sturen we aan op zeer verhitte presidentsverkiezingen  in de VS.

Maar in feite is 2020 niet alleen slecht nieuws geweest. De gezondheidszorg wordt dankzij de ontwikkeling van het teleconsult steeds toegankelijker. Antiracistische boeken staan bovenaan de bestsellerlijsten en we wassen onze handen véél vaker. Amerikanen hebben honderdduizenden asieldieren geadopteerd en het lijkt erop dat iedereen nu een hond heeft.

Als elk jaar aanvoelt alsof het om het afgrijselijkste jaar ooit gaat, dan komt dat meestal doordat onze hersenen de neiging hebben om het heden in een te somber daglicht te bezien. Het ongebreidelde mediagebruik vervormt onze perceptie, waarbij het gemakkelijk is om ongezonde denkpatronen te ontwikkelen.

Maar je hoeft niet de stekker uit je digitale leven te trekken om een betere indruk van het jaar te krijgen. Volgens experts kun je de stress met betrekking tot dit jaar verzachten door te leren om aanhoudend negatieve gedachten en ook je rooskleurige blik op het verleden te relativeren.

Goede tijden, slechte tijden

Onze voorouders zouden het waarschijnlijk niet met ons eens zijn als we het jaar 2020 als het ‘ergste jaar ooit’ zouden typeren. Zeker, er zijn angstaanjagende ontwikkelingen te bespeuren, maar veel van die situaties hebben zich ook in het verleden voorgedaan, zoals de Spaanse Griep van 1918, die vijftig miljoen levens eiste. Bovendien is de overtuiging dat de beschaving in een negatieve spiraal terecht is gekomen, een traditie die zo oud is als die beschaving zelf. Zelfs de oude Atheners klaagden in de vijfde eeuw v. Chr. dat hun democratie niet langer was wat ze ooit was geweest. Dezer dagen noemen we dat geloof ook wel “achteruitgangsdenken.”

Het kan zijn dat we onze toekomst nu somberder inzien dan voorheen, vooral nu onze geestelijke gezondheid er niet op vooruit is gegaan als gevolg van de isolatie die diverse quarantaine-maatregelen hebben veroorzaakt. Die situatie heeft weer tot gevolg dat we de wereld vaker vanuit een negatief perspectief bekijken.

In de westerse cultuur zijn mensen sowieso al geneigd om gebeurtenissen in het heden op een negatieve manier te interpreteren en de voorkeur te geven aan het verleden, zo blijkt uit onderzoek van Carey Morewedge, professor marketing aan de Boston University. De reden is dat onze autobiografische herinneringen overwegend positief zijn. Als we aan het verleden denken, hebben we namelijk de neiging om aan de positieve aspecten ervan terug te denken. Die neiging wordt ook wel met de term “rooskleurige retrospectie” of “nostalgische bias” aangeduid.

“Als ik bijvoorbeeld terugdenk aan het feit dat ik altijd dolgraag naar baseballwedstrijden ging, denk ik niet aan de keren dat mijn club verloor,” zegt Morewedge. “We beoordelen het verleden naar de leukste momenten ervan, maar het heden beoordelen we naar álles wat we erover weten.”

Zelfs historici hebben de valkuil van een te idolate verering van een overdreven positief verleden niet kunnen ontlopen. Dat soort verering duikt vaak op in termen als ‘Gilded Age’ (‘de Vergulde Tijd’), zegt Erika Harlitz-Kern, historica aan de Florida International University in Miami. In de Amerikaanse geschiedenis slaat de term ‘Gilded Age’ op de periode 1870-1900, toen de Industriële Revolutie leidde tot baanbrekende voortuitgang op het gebied van technologie en cultuur. 

“Maar deze periode was ook een tijd van grote ongelijkheid, armoede en een aanhoudende volkerenmoord op en verdrijving van inheems-Amerikaanse indianen,” legt Harlitz-Kern uit. Maar met de term ‘Gilded Age’ wordt de periode in een duidelijk positief licht gezien.

In onze tijd krijgen we via de sociale media een niet-aflatende stroom van snippers over ons rommelige, genuanceerde en ogenschijnlijk verschrikkelijke heden binnen. Aangezien we de beschikking hebben over heel veel directe informatie over de worstelingen van onze eigen tijd, is het geen wonder dat het verleden er zo veel fraaier uitziet.

‘Doemscrollen’ en sociale media

Het nieuws dat we elke dag consumeren, schokt bijna niemand maar zorgt wel voor stress. Uit een opiniepeiling die in 2017 door de American Psychological Association werd gehouden, bleek dat respondenten die het nieuws goed bijhielden vaker last hadden van slapeloosheid, stress, angstgevoelens, vermoeidheid en andere negatieve invloeden op de geestelijke gezondheid. Uit hetzelfde onderzoek bleek dat zo’n twintig procent van de Amerikanen hun sociale media-pagina’s voortdurend bijhield en dat één op de tien Amerikanen elk uur het nieuws checkte.

Hoewel het soms lijkt alsof het nieuws schokkender is dan ooit, is het idee dat onze mediaconsumptie een negatieve invloed op de perceptie heeft, niet nieuw. In 1968 werd op de Annenberg School for Communication van de University of Pennsylvania begonnen aan een ambitieus onderzoeksproject. Het ‘Cultural Indicators Project’ was een van de eerste alomvattende studies naar de invloed van de televisie op de houdingen en waarnemingen van de Amerikaanse kijkers. Uit het onderzoek, onder leiding van de decaan van de faculteit, George Gerbner, bleek een direct verband tussen de hoeveelheid tijd die aan televisiekijken werd besteed en de kans dat een kijker de wereld als een angstaanjagender en gevaarlijker plek zou waarnemen, een fenomeen dat Gerbner met de term “boze buitenwereld-syndroom” aanduidde.

Uit Gerbners onderzoek bleek dat kijkers die vaak programma’s met geweld erin bekeken, doorgaans meenden dat geweld ook in de reële samenleving alomtegenwoordig was. Dat sloot aan op Gerbners “cultivatietheorie”, waarin hij stelde dat hoe vaker mensen tv kijken, des te meer ze beginnen te geloven dat tv-programma’s een afspiegeling zijn van de werkelijkheid, in plaats van een gestileerde en gedramatiseerde versie ervan.

Deze ideeën zijn in moderne studies verder onderzocht en grotendeels bevestigd, maar de gevolgen van het televisiekijken blijken niet altijd negatief te zijn. Alles hangt af van het communicatiemedium dat wordt gebruikt en van de manier waarop het wordt gebruikt, zegt Mesfin Awoke Bekalu, een wetenschapper die aan de T.H. Chan School of Public Health van de Harvard University onderzoek doet naar de relatie tussen sociale media en geestelijke gezondheid.

Bekalu wijst erop dat we de gevolgen van de sociale media niet moeten verwarren met eerder onderzoek naar de uitwerking van de consumptie van tv-programma’s. Anders dan het televisiekijken, waarbij we beeld en geluid passief tot ons nemen, is het gebruik van sociale media interactief: het vereist een actieve deelname, wat betekent dat de uitwerking ervan ook complexer is. Het positieve aan sociale media is dat ze gebruikers kunnen voorzien van emotionele en sociale steun, iets wat voor sommigen tijdens de pandemie onontbeerlijk is geweest. Maar sociale media kunnen ook het zogenaamde ‘vervangingseffect’ veroorzaken, een fenomeen waarbij fysieke menselijke behoeften plaatsmaken voor mentale activiteit. 

“Sociale media vervangen de gebruikelijke sociale omgang, zoals ontmoetingen in het echt of de omgang met familieleden,” zegt Bekalu. “Ze vervangen zelfs activiteiten die de gezondheid bevorderen, zoals beweging en slaap.”

Eastwood ontdekte dat het gebruik van sociale media tot een vicieuze cirkel van verslaving kan leiden. Telkens wanneer we terugkeren naar onze sociale media-pagina’s, vinden we weer een nieuwe reeks gelegenheden om in die psychologische val te lopen. Mensen die niets willen missen, brengen vaak meer tijd op sociale media door dan met andere mensen, wat tot vermoeidheid en uiteindelijk ook tot ‘digitale burnout’ kan leiden. “Voor jonge mensen kan de vergelijking met succesvollere mensen een probleem worden,” zegt Bekalu. “Jongeren vergelijken zich vaak met anderen, wat gevoelens van ontoereikendheid en een lage eigendunk kan veroorzaken.”

Maar de totale tijd die we aan sociale media besteden is minder belangrijk dan de manier waaropwe die tijd besteden. Het bewust en positief in gesprek gaan met familie en vrienden kan iemands psychische welzijn in het algemeen verbeteren. Daarentegen heeft het ‘afspeuren’ van of scrollen door de laatste commentaren van vrienden of vreemdelingen, zonder nader op die commentaren in te gaan, vaak een negatieve invloed op de psyche.

Rooskleurig zelfbeeld

Volgens psychologen zullen we het heden waarschijnlijk nooit als een ideale tijd beschouwen maar kunnen we wél leren om onze vooringenomenheid te beheersen. De eerste stap is het erkennen van de uitwerking van ons mediagebruik op onze waarneming. Dat gebruik leidt er namelijk toe dat ons snel bezorgde primatenbrein meer redenen heeft om gestrest te raken en ook meer voorbeelden uit het heden krijgt aangeleverd om ze te vergelijken met een rooskleurig herinnerd verleden. Als we ons bewust zijn van die gedachtenpatronen, kunnen we ze leren beheersen en ze weer op één lijn brengen met de werkelijkheid, zegt Morewedge.

“We moeten ons bewust zijn van het type sociale netwerk waarin we ons bevinden, met wie we in gesprek gaan en welke soort content we tot ons nemen,” waarschuwt Bekalu. “Sociale media kunnen ertoe leiden dat we denken dat vroeger alles beter was, maar dat geldt niet voor iedereen.”

Om controle te krijgen over onze ‘nostalgische bias’, moet je een realistischer kijk op de geschiedenis toestaan en dat verleden met onze werkelijkheid vergelijken. De pandemie mag dan angstaanjagend zijn, we zijn tenminste geen middeleeuwse boeren in het midden van een plaag van builenpest, zonder enig inzicht in de oorzaak van die vreselijke epidemie.

Je kunt het heden ook in de juiste verhoudingen zien door te kijken naar wat er wél is. We boeken op sociaal en wetenschappelijk terrein wel degelijk voortuitgang, en onderzoeksteams in de hele wereld werken aan de ontwikkeling van vaccins tegen het coronavirus, iets wat nog maar een eeuw geleden volstrekt onmogelijk was.

Eastwood zelf realiseerde zich niet welke uitwerking haar obsessie met het nieuws op haar geestelijke gezondheid had, totdat haar partner voorstelde om de sociale media een tijdje voor gezien te houden. “Ik heb toen ter plekke besloten om even helemaal offline te gaan,” zegt Eastwood, en ze heeft sindsdien geen moment spijt van die beslissing gehad.

Dit artikel werd oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd op NationalGeographic.com

Lees meer