Midden in de Grote Oceaan ligt Rapa Nui, ook wel bekend als Paaseiland. Dit Polynesische eiland is beroemd om zijn grote stenen beelden, maar de bewoners gebruikten er ook een raadselachtig systeem van tekens dat tot nu toe nog niemand heeft kunnen ontcijferen: rongorongo. Mogelijk gaat het om een zelfstandig ontwikkeld schriftsysteem – en als dat klopt, zou dat uitzonderlijk zijn.
Waarom niemand rongorongo nog kan lezen
Op paaszondag 5 april 1722 bereikt de Nederlandse zeevaarder Jacob Roggeveen als eerste Europeaan een opvallend kaal eiland midden in de Grote Oceaan. Hier geen wuivende palmbomen, maar glooiende grashellingen, vulkanische landschappen en honderden mysterieuze stenen figuren die door de bewoners moai worden genoemd.
Maar dat is niet het enige bijzondere aan dit eiland. In de negentiende eeuw worden Europese onderzoekers voor het eerst geconfronteerd met een voor hen onbekend systeem van ingekerfde tekens. Dat gebeurt wanneer de van oorsprong Franse bisschop Tepano Jaussen van Tahiti in 1869 een stuk hout met daarop onbekende tekens cadeau krijgt.
Een Franse missionaris met de naam Eugène Eyraud was het in 1864 al opgevallen dat houten tabletten met dergelijke tekens op het eiland voorkwamen, maar zijn observatie kreeg aanvankelijk weinig aandacht. Wanneer men een paar jaar later wél actief op zoek gaat naar meer voorbeelden, blijkt dat echter niet zo simpel.
De meeste objecten die Eyraud beschreef, zijn verdwenen en wereldwijd zijn tegenwoordig nog maar enkele tientallen objecten met rongorongo-tekens bekend. Daarnaast werd de bevolking van Rapa Nui in de negentiende eeuw zwaar getroffen door onder meer Peruaanse slavenraids en geïntroduceerde ziekten. Daarmee ging mogelijk ook veel kennis over rongorongo verloren. Sindsdien is het niemand gelukt om het tekensysteem overtuigend te ontcijferen.
Wat betekenen de mysterieuze tekens?
Rongorongo bestaat uit ingekerfde tekens die lijken op menselijke en dierlijke figuren, planten en werktuigen. Tot nu toe hebben onderzoekers honderden verschillende tekens geïdentificeerd, maar of elk teken een eigen klank, woord of begrip vertegenwoordigt, is niet bekend.
De tekens lijken niet op een bekend schrift, maar de lange reeksen, samengestelde tekens en zichtbare correcties suggereren dat het om een gestructureerd systeem gaat dat mogelijk informatie – en wellicht gesproken taal – vastlegt, in plaats van om een verzameling losse afbeeldingen.
Wat rongorongo bovendien uitzonderlijk maakt, is de leesrichting. In sommige oude inscripties loopt de tekst afwisselend van links naar rechts en van rechts naar links, een schrijfwijze die boustrofedon wordt genoemd. Bij rongorongo staan de tekens op de teruggaande regel echter 180 graden gedraaid. Vermoedelijk draaide de lezer de houten plank na elke regel om. Deze zogenoemde omgekeerde boustrofedon maakt rongorongo uitzonderlijk onder bekende tekensystemen.
Waarom niemand rongorongo heeft kunnen ontcijferen
Sinds rongorongo in de negentiende eeuw onder Europese onderzoekers bekend werd, zijn er verschillende pogingen ondernomen om de tekens te ontcijferen. Er zijn onderzoekers die in een van de teksten een maankalender denken te herkennen, terwijl anderen vermoeden dat sommige passages een genealogie bevatten.
Wil je niets missen? Volg National Geographic op Google Discover en voeg National Geographic toe als voorkeursbron om onze verhalen vaker te zien in je Google-feed!
Tot nu toe is echter geen enkele volledige ontcijfering overtuigend bewezen. Nieuwe studies richten zich daarom vooral op het nauwkeurig vastleggen en vergelijken van de tekens, onder meer met behulp van 3D-scans. Daarmee kunnen onderzoekers insnijdingen en beschadigingen nauwkeuriger onderscheiden en de manier waarop de tekens zijn aangebracht beter bestuderen.
Vond Rapa Nui zelfstandig het schrift uit?
Onderzoekers buigen zich niet alleen over de betekenis van rongorongo, ook het ontstaan ervan wordt onderzocht. Ontstond het onder invloed van Europees schrift of heeft de bevolking van Rapa Nui het zelf ontwikkeld vóór de komst van Europese zeevaarders?
Met name dat laatste zou uitzonderlijk zijn. Van slechts enkele plaatsen in de wereld wordt algemeen aangenomen dat schrift er onafhankelijk is ontstaan. Het Mesopotamische spijkerschrift en het Maya-schrift behoren tot de bekendste voorbeelden. Als rongorongo daar ook toe behoort, zou Rapa Nui een uitzonderlijke plaats innemen in de geschiedenis van het schrift.
Een houten tablet maakt het mysterie nóg groter
In een onderzoek dat in 2024 werd gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Scientific Reports, beschrijven onderzoekers hoe ze met behulp van koolstofdatering vier houten objecten hebben onderzocht. Het hout van een van de onderzochte tabletten dateert waarschijnlijk uit de vijftiende eeuw, ruim vóór de eerste Europese bezoekers in 1722.
Dat wil echter niet zeggen dat de inscripties ook zo oud zijn: deze kunnen immers op een later moment op het hout zijn aangebracht. Het betreffende tablet is bovendien gemaakt van een houtsoort die niet van nature op Rapa Nui voorkomt. Het hout kan het eiland daarom bijvoorbeeld als drijfhout hebben bereikt en pas veel later zijn gebruikt om de tekens in te kerven.
Vooralsnog blijft het dus onduidelijk wanneer rongorongo ontstond, of het werkelijk een volwaardig schrift is en wat de tekens precies betekenen.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
Stéphanie is freelance (reis)journalist en fotograaf. Ze schrijft voor National Geographic het liefst over onderwerpen waar ze ook in het dagelijks leven niet over uitgepraat raakt. Met ruim vijftig landen op de teller is reizen een van haar grote hobby's, maar eerlijk is eerlijk: in haar volkstuintje is ze minstens zo gelukkig als ver weg.
