Iedere lipvis van de soort Xyrichtys novacula begint haar leven als vrouwtje. Op de zeebodem van de Atlantische Oceaan of de Middellandse Zee beschermt ze haar eigen kleine territorium. Daar jaagt ze op garnalen en verstopt ze zich ’s nachts in het zand om te slapen. Sommige vrouwtjes veranderen later in hun leven in een mannetje. Na de transitie verdedigt de vis een groter territorium, waar hij met verschillende vrouwtjes paart.
De aanwezigheid van zo’n dominant mannetje beïnvloedt de sociale structuur van de groep en kan voorkomen dat vrouwtjes al op jonge leeftijd van geslacht veranderen. Maar omdat er veelvuldig op deze vissen wordt gevist, kan die geslachtsverandering eerder plaatsvinden. Hoe zit dat?
Wat gebeurt er als het dominante mannetje verdwijnt?
‘Zodra het visseizoen begint, ontstaat er een enorme drukte,’ zegt Margarida Barcelo-Serra van het Mediterranean Institute of Advanced Studies op het Spaanse eiland Mallorca. ‘Iedereen wil ze eten.’
Rondom de Balearen, de Spaanse eilandengroep waar Mallorca deel van uitmaakt, zijn deze vissen een populair doelwit. Om ze enige bescherming te bieden, geldt er een visverbod tot 1 september. Maar zodra die datum aanbreekt, wordt in sommige gebieden tot zestig procent van de lokale populatie in slechts enkele dagen gevangen.
Het dominante mannetje – de grootste – komt af op alles wat beweegt, zo ook een vishaak. Zo belandt hij al snel in een emmer op het dek en blijven de vrouwtjes zonder dominant mannetje achter. Daardoor gaan jonge vrouwtjes vaak relatief vroeg en klein in transitie om zijn rol over te nemen.
Visserij maakt vissen kleiner
Barcelo-Serra leidde onlangs een studie die werd gepubliceerd in het vakblad Philosophical Transactions of the Royal Society B. Die laat zien dat deze vissoort in gebieden met een visverbod groter is dan in gebieden waar een verbod niet geldt. In beschermde reservaten worden ze gemiddeld ruim zeventien centimeter lang en zo’n vier jaar oud. Elders is de gemiddelde lengte zo’n 2,5 centimeter korter en zijn de vissen gemiddeld twee jaar oud.
Volgens Barcelo-Serra is dat slecht nieuws voor een individuele vis, want grotere vrouwtjes kunnen meer eitjes produceren. ‘Een vroege transitie is niet goed voor het aantal nakomelingen.’
Visserij laat mogelijk epigenetische sporen achter
Uit epigenetisch onderzoek van Kees van Oers van het Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO-KNAW) blijkt dat de gevolgen van de visserij mogelijk nog verder reiken. In deze analyse werden chemische markeringen op het DNA van vissen uit drie verschillende reservaten met een visverbod vergeleken met die van vissen in drie gebieden waar wel gevist werd.
Resultaat? ‘We vonden bijna driehonderd verschillen in de chemische markeringen op het DNA, waarvan het onwaarschijnlijk is dat ze het gevolg zijn van een leeftijdsverschil,’ aldus Van Oers. ‘Verschillende van deze markeringen hebben invloed op de genactiviteit.’ Denk aan genen die gelinkt worden aan het energieverbruik, de prikkelbaarheid van zenuwcellen en de regulatie van het immuunsysteem.
Mogelijk hangen deze epigenetische verschillen samen met de stress die visserij veroorzaakt. Met andere woorden: de visserij heeft niet alleen een effect op de populatiegrootte, maar hangt mogelijk ook samen met veranderingen in de genactiviteit van de overlevende vissen.
Waarom beschermde zeegebieden verschil maken
Hoewel de exacte epigenetische effecten verder onderzocht moeten worden, is het instellen van zones met een visverbod hoe dan ook een goed idee. Dat komt door de manier waarop deze lipvissoort zich voortplant: mannetjes en vrouwtjes laten hun sperma en eitjes op hetzelfde moment los.
De eitjes raken bevrucht in het water en drijven wekenlang rond voordat de kleine visjes zich ergens vestigen. De visjes die ontstaan in een reservaat drijven dus ook af naar gebieden waar wel gevist wordt en kunnen daar de populatie aanvullen.
En er is nog een voordeel. Door vooral grote, dominante mannetjes weg te vangen, vormt visserij zelf een selectiedruk op de populatie. In beschermde gebieden kunnen mannetjes langer leven en vindt de selectie op eigenschappen die belangrijk zijn voor hun voortplantingssucces onder natuurlijkere omstandigheden plaats.
In gebieden met een visverbod worden mannetjes bijna nooit gevangen en kunnen ze hun volledige repertoire aan natuurlijk gedrag laten zien. Zij testen elkaars krachten en de mannetjes met het grootste voortplantingssucces krijgen de meeste nakomelingen.
Ook vissers zien de vangsten veranderen
‘Ik houd van deze vissen,’ zegt Enric Sala, de directeur van het Pristine Seas-project van National Geographic, die dichtbij Girona aan de Spaanse kust is geboren. ‘Deze studie laat zien dat beschermde zeegebieden meer doen dan alleen de vissen groter laten groeien en voor meer nakomelingen zorgen. Het zijn genetische reservoirs die de hele moleculaire gereedschapskist beschermen die de vissen nodig hebben om te overleven.’
Toch valt het recreatievissers op de Balearen op dat ze niet meer zoveel lipvissen vangen als voorheen, zegt Barcelo-Serra, en de vissen die ze vangen, zijn kleiner dan die van tientallen jaren geleden. ‘Mensen maken zich erg veel zorgen over de bescherming van deze soort,’ zegt ze. ‘Ze willen erop kunnen blijven vissen.’ Voor de lipvis is dat een geluk bij een ongeluk.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
Roeliene werkt als editor voor National Geographic. Daarnaast levert ze als wetenschapsjournalist bijdragen aan onder meer Quest en KIJK Magazine. Ze is dol op reizen, godsdienstgeschiedenis en een stevige wandeling.
