Hommels sterven uit in tijden van ‘klimaatchaos’

Bestuivers die van vitaal belang zijn verdwijnen, onder andere door extreme temperaturen en temperatuurschommelingen. Dit kan rampzalige gevolgen hebben voor ecosystemen en de landbouw.maandag 10 februari 2020

Hommels behoren tot de belangrijkste bestuivers in de natuur, maar ze verkeren in de problemen. De pluizige en zoemende insecten zijn meesters in het verspreiden van pollen en het bevruchten van talloze soorten wilde bloemen en belangrijke landbouwgewassen als de tomaat, de blauwe bes en de pompoen.

Maar het aantal hommels neemt snel af. Aan de hand van een omvangrijke dataset blijkt nu uit nieuw onderzoek dat er veel minder van deze insecten rondvliegen dan vroeger; in Noord-Amerika is de kans dat je nu een hommel ziet, vijftig procent minder dan vóór 1974.

Bovendien zijn soorten die ooit veel voorkwamen nu in talloze gebieden verdwenen en zelfs plaatselijk uitgestorven. Zo is de Noord-Amerikaanse hommelsoort Bombus affinis, die vooral in Ontario veel voorkwam, nergens meer in Canada te vinden en wordt hij in de VS met uitsterving bedreigd.

In een nieuw onderzoek dat vorige week in het tijdschrift Science is verschenen, beschrijven wetenschappers hoe ze een complex computermodel gebruikten om te kunnen aantonen dat het verdwijnen van de hommels voornamelijk is te wijten aan de klimaatverandering. De wetenschappers ontdekten dat hommels minder vaak voorkomen in gebieden die in de afgelopen 25 jaar warmer zijn geworden of te maken hadden met extremere temperatuurschommelingen. In Europa zijn hun aantallen vergeleken met het begin van de vorige eeuw met zeventien procent afgenomen. De wetenschappers onderzochten de verspreiding van 66 verschillende soorten op beide continenten.

Uit hun studie komt naar voren dat er sprake is van een ‘klimaatchaos’ en dat die de voornaamste oorzaak is van de afname van het aantal hommels, zegt onderzoeksleider Peter Soroye, doctoraalstudent aan de University of Ottawa. “De teruggang staat in verband met soorten die te kampen hebben met temperaturen die ze vroeger niet hoefden te tolereren,” zegt Soroye. Het verdwijnen van hommels in een bepaalde regio betekent hetzij dat ze hun verspreidingsgebied hebben verplaatst, hetzij dat ze zijn uitgestorven.

Koele specialisten

Al langer is bekend dat hommels dankzij hun harige lijven – die tijdens het vliegen veel warmte produceren – goed tegen de kou kunnen. Vandaar dat ze vaak ook tot de eerste bijensoorten behoren die na de winter weer tevoorschijn komen. Hoe kwetsbaar ze voor hittegolven en temperatuurschommelingen zijn, is bij de meeste soorten nog niet vastgesteld, hoewel uit het nieuwe onderzoek naar voren komt dat er grenzen zijn aan hun aanpassingsvermogen.

De aarde wordt steeds warmer: de laatste vijf jaren warende warmste die zijn gemeten in de 139 jaar dat de National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA) de wereldwijde temperaturen bijhoudt.

Wat betreft de hommels spelen er meerdere mechanismen een rol, zegt medeauteur Jeremy Kerr. De insecten kunnen simpelweg oververhit raken, zoals uit experimenten in het laboratorium is gebleken, maar de warmte heeft ook indirecte gevolgen voor planten en bloemen, gevolgen die kunnen bijdragen aan het afsterven van de bijen, zegt hij.

Hommels leven doorgaans niet langer dan een jaar, en de koninginnen brengen de winter vaak door in dorre bladeren of onder de grond. Daar zijn ze kwetsbaar voor sterke temperatuurschommelingen en situaties waarin de sneeuw ongebruikelijk vroeg smelt en het daarna weer gaat vriezen, zegt Kerr.

De teruggang van het aantal hommels is slecht voor het milieu, omdat het werk dat ze als bestuivers verrichten van vitaal belang is voor de voortplanting van bedektzadigen (bloemplanten), zegt Matthew Austin, een postdoctoraalstudent en onderzoeker van de University of Missouri in St. Louis die niet bij het nieuwe onderzoek was betrokken.

“Aangezien deze planten vervolgens door ontelbare andere organismen worden gebruikt, kan het verdwijnen van hommels een ecologisch domino-effect hebben, dat uiteindelijk tot een afname van de biodiversiteit als geheel kan leiden.”

En er kan ook economische schade optreden. Omdat ze veel commerciële gewassen bestuiven, dragen bijen en hommels naar schatting ruim vijftien miljard dollar bij aan de Amerikaanse economie.

Andere oorzaken

De klimaatverandering is niet de enige factor in de afname van het aantal hommels. De insecten worden ook bedreigd door pesticiden als neonicotinoïden, die extreem giftig zijn voor alle bijensoorten, en daarnaast door de verwoesting van habitats als gevolg van projectontwikkelingen en de herinrichting van natuurgebied in akkerland, de verspreiding van ziekteverwekkers en de inzet van niet-inheemse bijen voor de commerciële bestuiving van gewassen.

“Deze studie zal invloed hebben, in de zin dat ze de aandacht van de wetenschappers meer op de rol van de klimaatverandering zal richten,” zegt Heather Hines, een onderzoeker van de Penn State University die niet bij het nieuwe onderzoek was betrokken. “Dat gezegd hebbende, blijkt uit hun gegevens dat de mate van afname weliswaar grotendeels aan de klimaatverandering kan worden toegeschreven, maar dat zij niet de enige factor is in de algehele afname van de soortenrijkdom die in de loop der tijd is geobserveerd.”

De auteurs zijn het daarmee eens en wijzen erop dat in het nieuwe onderzoek wordt aangetoond dat habitatverlies een van de drijvende krachten achter plaatselijke uitstervingen is. Kerr benadrukt dat “we de rol van habitatverlies en het misbruik van bestrijdingsmiddelen zeker niet onderschatten (...) maar dat de argumenten voor deze factoren weliswaar sterk zijn, maar toch anders.”

“Waar we op wijzen, is dat er een sterk klimaatsignaal in de gegevens is te ontwaren,” zegt hij. “Als je dat signaal negeert, krijg je geen duidelijk beeld van het uitstervingsrisico.”

“Bijen zouden zich misschien aan één stressfactor kunnen aanpassen, maar een combinatie van meerdere stressfactoren zou voor een populatie een omslagpunt kunnen betekenen,” zegt Matthias Becher, ecoloog aan de Exeter University in Groot-Brittannië.

Sommige onderzoekers gaan daarin nog een stapje verder. Zo vindt Jamie Strange, hoofd van de vakgroep entomologie aan de Ohio State University, dat de nadruk op klimaatverandering problematisch zou kunnen zijn, omdat daardoor de vele andere oorzaken voor de achteruitgang van het aantal bijen en hommels onvoldoende worden belicht.

“Ik zeg niet dat hun wetenschappelijke gegevens niet kloppen, maar dat deze studie de aandacht kan afleiden van kwesties die broodnodig moeten worden aangepakt om bijenpopulaties te redden,” zegt Strange. “Deze kwesties zijn voor de uitwerking op bijenpopulaties overal ter wereld net zo dringend of nóg urgenter dan de dreiging van de klimaatverandering.”

Hoe weten honingbijen wat hun taak is?
Elke honingbij heeft zo zijn of haar eigen taak. Sommige zijn voedster en zorgen voor de larven, sommige zijn schoonmaakster en houden de korf schoon en andere zijn haalbij en verzamelen het stuifmeel om honing mee te maken. Gezamenlijk bereiken de bijen een enorme graad van complexiteit, zeker gezien het feit dat ze een brein hebben ter grootte van een sesamzaadje. Maar hoe verdelen zij de taken en waar krijgen bijen hun opleiding?

Hoe je kan helpen

Maar er is ook goed nieuws, zegt Soroye. Omdat uit de nieuwe studie blijkt dat hommels vooral last hebben van extreme temperaturen, zouden we de insecten kunnen helpen door meer reservaten in het leven te roepen of meer bomen en struiken in stedelijke gebieden aan te planten, zodat er meer koelere plekken zijn waar bijen hun toevlucht kunnen zoeken, zegt zij.

Er zijn nog andere manieren om bijen en hommels te helpen. Tot de meest eenvoudige behoren ‘bijvriendelijk’ tuinieren, zoals het planten van inheemse bloemen waarmee hommels zich voeden en het vermijden van pesticiden als neonicotinoïden. Ook het aanleggen van bloembedden die het hele jaar door in bloei staan, kan een steentje bijdragen, zegt Austin. En als je tot het voorjaar wacht om de gevallen bladeren in de tuin op te ruimen, creëer je de perfecte overwinteringsplek voor deze nuttige insecten.

Dit artikel werd oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd op NationalGeographic.com

lees verder

Waarom insectenpopulaties kelderen - en waarom dat zorgwekkend is

Uit nieuw onderzoek blijkt dat veertig procent van de insectensoorten in aantal achteruit zijn gegaan, een bevinding die de internationale wetenschappelijke gemeenschap heeft geschokt.

Dit natuurpark telt maar liefst 660 bijensoorten

In het meest uitgebreide onderzoek naar het Grand Staircase-Escalante National Monument tot nu toe hebben wetenschappers een verbluffende diversiteit aan bijen ontdekt.

Hoe bijenseks door de mens wordt verpest

Veel menselijke activiteiten schaden het vermogen van honingbijen om zich voort te planten – van pesticiden tot elektromagnetische vervuiling tot projectontwikkeling.  
Lees meer