Zodra de lente begint, klinkt er elke ochtend een vrolijk vogelgezang dat bij zonsopkomst haar hoogtepunt bereikt. Deze jaarlijkse symfonie staat bekend als de dawn chorus, ofwel het ochtendconcert. Niet alleen zingen er méér vogels dan de rest van het jaar, ze doen dat ook vaker en vooral: veel luider.

Volgens Jordan E. Rutter, ornitholoog bij de American Bird Conservancy, is het de belichaming van de lente. ‘Na de lange en koude winter krijg je plotseling een toestroom van prachtige zangvogels.’

De meeste zang tijdens dit ochtendritueel komt van vogels die op zoek zijn naar een partner. Zowel mannetjes als vrouwtjes laten in de lente een lokroep horen, maar de mannetjes voeren doorgaans de boventoon.

Ochtendconcert als graadmeter

‘Het is een explosie van geluid, zowel individueel als collectief,’ zegt Rutter. ‘Deze vogels willen letterlijk gehoord worden, en daarom zingen ze luider. Ze concurreren met elkaar en volume speelt daarbij een grote rol: hoe luider, hoe aantrekkelijker.’ De zang heeft daarnaast nog een functie: mannetjes gebruiken het om hun territorium op te eisen. ‘Met hun liederen laten ze rivalen en roofdieren weten: dit is mijn thuis,’ legt Rutter uit.

Leestip: Vogels op Galapagoseilanden worden agressief van verkeersgeluiden

Het ochtendconcert is bovendien een belangrijke graadmeter voor vogelonderzoekers en natuurbeschermers. ‘Luisteren naar vogelgezang geeft inzicht in de gezondheid van de soort en het ecosysteem,’ zegt Mike Webster, ornitholoog bij het Cornell Lab of Ornithology in Ithaca, New York (VS).

Hij vertelt dat wetenschappers het ochtendkoor bestuderen om uit te vogelen welke soorten er in een gebied leven of hoe het met de populaties gaat. ‘Door te luisteren naar wie er precies meezingen in het ochtendkoor, brengen we de gezondheid van het ecosysteem in kaart,’ aldus Webster.

Wanneer kun je de meeste vogels horen?

In Nederland bereikt het ochtendconcert zijn hoogtepunt begin mei. Dan zijn zomergasten zoals de fitis, rietzanger en zwartkop teruggekeerd van hun lange reis. Tegelijkertijd laten standvogels zoals het roodborstje en de winterkoning zich nog volop horen.

Tot ongeveer half juni is het de moeite waard om vroeg op te staan en te luisteren, maar daarna neemt de zangactiviteit snel af. Volgens Vogelbescherming Nederland is dat geen toeval: na de zonnewende op 21 juni worden de dagen korter, wat invloed heeft op de hormonen die het zingen stimuleren.

Waarom zingen vogels in de ochtend?

Maar wat nou de precieze reden is dat vogels vroeg zingen, is volgens Webster nog altijd onderwerp van discussie. ‘Ik denk niet dat er consensus is over waarom ze juist bij zonsopgang zingen.’

Eén theorie is dat het geluid bij zonsopgang verder draagt. ‘Dat komt omdat de lucht dan koeler en dichter is,​​’ zegt Heather Williams, professor aan Williams College in Massachusetts (VS). ‘Geluid wordt ook duidelijker en iets sneller overgedragen bij hogere luchtvochtigheid.’

Leestip: 6 tips voor de beginnende vogelaar en vogelfotograaf

Ze merkt op dat ook wind de geluidsoverdracht kan beïnvloeden. ‘Bij zonsopgang zorgt de koelere lucht voor minder wind op grondniveau, dus in combinatie met de hogere luchtvochtigheid draagt ​​geluid verder en duidelijker, met minder vervorming.’

Een andere mogelijke verklaring is dat mannetjesvogels ’s ochtends, nadat de nacht voorbij is, hun rivalen willen laten weten dat ze er nog steeds zijn. Zo bewaken ze hun territorium.

Afstemmen op vroege vogels

Tijdens het ochtendkoor heeft elke zangvogel zijn eigen starttijd. ‘Elke soort heeft een heel specifiek moment vóór zonsopgang waarop ze beginnen te zingen,’ zegt Webster. Sommige vogels beginnen bijvoorbeeld al drie kwartier voor zonsopgang te fluiten, andere pas een half uur van tevoren. ‘Het is echt heel precies getimed.’ Er zijn zelfs soorten die liedjes hebben die ze exclusief tijdens het ochtendconcert zingen.

Leestip: Ook bij vogels leidt overspel tot ‘scheidingen’

Hoe ze elkaar verstaan in die kakofonie? ‘Vogels zijn erg goed in het onderscheiden van hun soortgenoten,’ zegt Webster. Zelfs als er tientallen andere soorten door elkaar zingen, kunnen ze elkaars zang nog steeds herkennen.

Gelukkig hoef je zelf geen kenner te zijn om te genieten van het ochtendconcert. ‘Je hoeft geen vogelgeluiden of -zang te herkennen om ze gewoon te waarderen,’ zegt Rutter. ‘Het is de natuurlijkste soundtrack op aarde.’

Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium én steun de missie van National Geographic. Word nu lid!