In de natuur kan een goede camouflage het verschil maken tussen leven en dood. Het veranderen van kleur helpt dieren bijvoorbeeld om onopgemerkt te blijven voor hun natuurlijke vijanden of om soortgenoten te intimideren. Maar hoe krijgt een dier het eigenlijk voor elkaar om van kleur te veranderen? Dat gebeurt op verschillende manieren en is afhankelijk van de soort.
Veranderen met de seizoenen
Voor dieren in gebieden waar het landschap sterk verandert, is het handig om ook zelf van kleur te kunnen wisselen. De sneeuwhoen, een hoendervogel uit het noorden van Eurazië en Noord-Amerika, heeft in de zomer een bruin verendek. In de herfst maakt zijn bruine zomerkleed plaats voor een volledig wit winterkleed, waardoor de vogel nauwelijks opvalt in de sneeuw.
Net als de sneeuwhoen veranderen meer dan twintig vogel- en zoogdiersoorten op het noordelijk halfrond volledig van bruin naar wit. Als de dagen korter worden, krijgen de dieren hormonale signalen die de vervanging van hun vacht of veren in gang zetten.
Ook onder water komen seizoensgebonden kleurveranderingen voor. De gekinkte aasgarnaal kan bijvoorbeeld groen of rood zijn en verandert langzaam van kleur wanneer een ander type alg in zijn leefgebied gaat overheersen.
Sommige dieren veranderen van kleur als ze van plek wisselen. De gewone kameleonspin wacht haar prooi op tussen witte of gele bloemen en neemt de kleur aan van de bloem waarop ze zit. Verhuist een gele spin naar een witte bloem, dan kan ze haar gele pigmenten onder witte huidcellen verplaatsen. Dat proces duurt enkele dagen.
Snelle kleurwisselingen
Er zijn dieren die hun kleur al binnen enkele seconden kunnen veranderen. Kameleons doen dat dankzij speciale huidcellen, zogenoemde chromatoforen, die pigment bevatten. ‘Je kunt deze cellen zien als snelwegen waarover pigmenten zich kunnen verplaatsen,’ zegt bioloog Russell Ligon van Cornell University (VS).
De pigmenten werken samen met iridoforen: huidcellen met reflecterende kristallen. Door deze cellen als het ware uit te rekken, kunnen kameleons de kleur van het teruggekaatste licht veranderen. In combinatie met de pigmenten levert dat felblauwe, felrode en feloranje kleuren op.
Camouflage is daarbij niet altijd het belangrijkste doel. Een rustig zittende kameleon is vaak groen en onopvallend, maar tijdens gespannen sociale situaties verandert zijn kleur sneller. Vooral mannetjes gebruiken zulke signalen wanneer ze strijden om een territorium. Een fellere kleur kan agressie betekenen, terwijl een donkere kleur onderwerping laat zien. Zo kan een korte ‘kleurstrijd’ voorkomen dat de dieren echt met elkaar gaan vechten.
Veranderen in een oogwenk
Andere dieren zijn nog sneller. De Hoplolatilus chlupatyi, een kleine rifvis, kan in een halve seconde van blauwgroen naar rood flitsen. Dat is mogelijk dankzij een bijzonder type iridofoor in zijn schubben, dat wordt geactiveerd door adrenaline.
De absolute meesters van snelle kleurverandering zijn koppotigen, zoals octopussen, pijlinktvissen en zeekatten. Hun chromatoforen staan rechtstreeks onder controle van het centrale zenuwstelsel. Bovendien veranderen deze dieren niet alleen de verdeling van pigment, maar ook de vorm van hun kleurcellen. Daardoor kunnen ze bliksemsnel van uiterlijk veranderen.
Ook Charidotella, een geslacht van kevers, beschikt over een opvallend systeem. Deze Midden-Amerikaanse kevers hebben een doorzichtig schild met daaronder dunne lagen plaatjes. Door de groeven tussen die plaatjes met een rode vloeistof te vullen, wordt het schild glad en reflecterend. De kever krijgt dan een metaalachtige gouden kleur. Wordt het dier onrustig of begint het te paren, dan laat het de vloeistof snel weglopen. De gouden glans verdwijnt en de felrode kleur eronder wordt zichtbaar.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
Jim is editor voor National Geographic. Hij studeerde sociale geografie, en specialiseerde zich in duurzaamheid en groene steden. Schrijven is zijn passie; hij ziet in elk verhaal – hoe klein ook – een kans om de wereld beter te begrijpen. In zijn vrije tijd bezoekt hij graag concerten en filmhuizen, of gaat hij hardlopen.
