De bijzondere geschiedenis van het schrikkeljaar

Eeuwenlang hebben mensen geprobeerd om hun alledaagse, religieuze en agrarische kalenders af te stemmen op de cyclus van het zonnejaar. Door een ‘schrikkeljaar’ in te voegen was het probleem opgelost – zij het voor de komende 3300 jaar.

dinsdag, 25 februari 2020,
Door Brian Handwerk
Most of the modern world has adopted the Gregorian calendar and its leap year system to allow days and ...

Most of the modern world has adopted the Gregorian calendar and its leap year system to allow days and months to stay in step with the seasons.

Foto van Abraham Nowitz, National Geographic

Het is weer schrikkeltijd: zaterdag 29 februari is een schrikkeldag, een afwijking van de normale kalender die (bijna) eens in de vier jaar optreedt.

Eeuwenlang heeft de mensheid geprobeerd om zijn kalenders af te stemmen op de lengte van het natuurlijke zonnejaar of tropisch jaar, maar dat leidde vaak tot chaos – totdat het idee van een schrikkeljaar de mogelijkheid bood om het achterlopen van de kalender te corrigeren.

“Het komt allemaal neer op het feit dat het aantal omwentelingen van de aarde rond zijn as, oftewel dagen, op geen enkele manier verband houdt met de tijdsduur die de aarde nodig heeft om rond de zon te draaien,” zegt John Lowe, tot aan zijn pensionering hoofd van de Afdeling Tijd & Frequentie van het Amerikaanse National Institute of Standards and Technology (NIST).

Het tropisch jaar is ongeveer 365,2422 dagen lang. Geen kalender met hele dagen kan die precisie uitdrukken, en het negeren van de ogenschijnlijk onbeduidende cijfers achter de komma veroorzaakt grotere problemen dan je zou denken.

Als sinds mensenheugenis proberen we ons leven te organiseren volgens de ritmes van de hemellichamen. De oude Egyptenaren zaaiden elk jaar hun gewassen in op de nacht waarop de helderste ster van het firmament verdween, terwijl historici in het oude Griekenland en Rome zich eveneens op de sterren baseerden om gebeurtenissen in de tijd vast te leggen. Religieuze leiders eisten dat vastendagen samenvielen met specifieke seizoenen en maanfases.

Daarom heeft de moderne wereld de Gregoriaanse kalender en zijn systeem van schrikkeljaren (‘sprongjaren’, afgeleid van het Middelnederlandse scricken of ‘springen’) ingevoerd om de dagen en maanden te laten aansluiten op de natuurlijke seizoenen. “We hebben een kalender bedacht die heel dicht in de buurt komt, maar om die te laten werken moet je er bepaalde schrikkeldagen met vrij bizarre regels aan toevoegen,” zegt Lowe.

Tijdwaarneming in de oudheid

Pogingen om het ritme van onze dagen te laten aansluiten op het ritme van de natuur zijn vanaf het begin problematisch geweest.

In de oudste Egyptische beschaving (van vóór 3100 v. Chr.) en andere culturen, van het oude China tot Rome, werden maankalenders gebruikt om de tijd bij te houden.

Maar de synodische maand of maanmaand duurt gemiddeld 29,5 dagen, wat een jaar van slechts 354 dagen oplevert. Door dit verschil van elf dagen liepen samenlevingen die de maankalender gebruikten, al snel uit de pas met de natuurlijke seizoenen.

Andere oude kalenders, die herleid kunnen worden tot het vijfduizend jaar oude systeem van de Soemeriërs, verdeelden een jaar simpelweg in twaalf maanden van elk dertig dagen. Het jaar met 360 dagen was bijna een week korter dan de jaarlijkse reis van de aarde rond de zon.

De gewoonte om extra dagen aan het jaar toe te voegen is minstens zo oud als deze eerste kalenders.

“Toen de Egyptenaren deze kalender invoerden, wisten ze dat ze een probleem hadden,” zegt Lowe. “Dus voegden ze er aan het einde van het jaar gewoon vijf vrolijke feestdagen aan toe.”

Julius Caesar en de ‘verwarring’

Tegen de tijd dat Julius Caesar zijn beroemde affaire met Cleopatra had, week de Romeinse maankalender inmiddels zo’n drie maanden af van het tropisch jaar – ondanks talloze pogingen om de kalender met behulp van tussendagen of -maanden te corrigeren.

Om aan deze chaos een einde te maken richtte Caesar zich op de Egyptische kalender van 365 dagen, die al in de derde eeuw v. Chr. was ingevoerd en gebruikmaakte van schrikkeljaren om de kalender elke vier jaar te corrigeren.

Eerst kondigde Caesar één enkel jaar van 445 dagen (het annus confusionis of ‘jaar van verwarring’, in 46 v. Chr.) af, om de afwijking die zich in vele jaren had opgehoopt, in één keer ongedaan te maken. Daarna voerde hij een kalender van 365,25 dagen per jaar in, waaraan om de vier jaar een schrikkeldag werd toegevoegd.

Maar zelfs dit systeem had zijn tekortkomingen, want de kwart dag die zo gemiddeld elk jaar aan de kalender wordt toegevoegd, is iets langer dan die cijfers achter de komma van het tropisch jaar: 0,242 dagen. Daardoor liep deze kalender elf minuten voor op het tropisch jaar, waardoor beide tijdwaarnemingen na 128 jaar een volle dag van elkaar afweken.

“Het bleek dat als je er elke vier jaar één dag aan toevoegt, je een beetje te hoog uitkomt,” zegt James Evans, natuurkundige aan de University of Puget Sound en hoofdredacteur van het Journal for the History of Astronomy.

Hervormd schrikkeljaar

Tussen de tijd waarin Caesar zijn kalender invoerde en de zestiende eeuw had dit minieme verschil er inmiddels voor gezorgd dat belangrijke datums, waaronder christelijke feestdagen, zo’n tien dagen waren opgeschoven. (Waarom sommige mensen Kerstmis in januari vieren.)

Paus Gregorius XIII vond deze situatie onhoudbaar, dus voerde hij in 1582 zijn Gregoriaanse kalender in – na de zoveelste tijdtruc om de achterstand in te lopen. “Gregorius XIII hervormde de kalender door in de maand oktober van dat jaar tien dagen ‘af te schaffen,’” legt Evans uit. “Daarna veranderde hij de regels voor schrikkeldagen om het probleem te corrigeren.”

Tegenwoordig worden schrikkeljaren die deelbaar zijn door honderd, zoals het jaar 1900, overgeslagen – tenzij ze óók deelbaar zijn door vierhonderd, zoals het jaar 2000, waaraan dus wél een schrikkeldag wordt toegevoegd. Niemand kan zich nog herinneren wanneer hij of zij zo’n dag heeft overgeslagen, maar door deze drie schrikkeldagen eens in de vierhonderd jaar toe te voegen wijkt de kalender niet langer af van het tropisch jaar.

Moderne alternatieven

Zelfs vandaag de dag zijn er kalenders die geen rekening houden met schrikkeldagen om de eigenlijke duur van de omloopbaan van de aarde te corrigeren, en er zijn zelfs kalenders die helemaal niet op het zonnejaar zijn gebaseerd. Zo is de islamitische kalender een maankalender die slechts 354 dagen telt en elk jaar elf dagen méér van de Gregoriaanse kalender afwijkt – hoewel er soms een schrikkeldag wordt ingevoegd.

En terwijl in China de Gregoriaanse kalender voor officiële doeleinden wordt gebruikt, is de traditionele lunisolaire kalender in het dagelijks leven nog steeds populair. Deze kalender berust op de maanfases en maakt elke drie jaar gebruik van een volledige schrikkelmaand. (Maan-Nieuwjaar gaat gepaard met jaarlijkse ‘megamigratie’.)

“Er is niets heilig aan het koppelen van de kalender aan het zonnejaar, zoals onze kalender dat doet,” zegt Evans. “Mensen kunnen wennen aan welk kalendersysteem dan ook. Maar áls ze er eenmaal aan gewend zijn, vinden ze het erg vervelend als het wordt aangepast.” (De zin en onzin van wintertijd)

Toekomstige complicaties

In het huidige Gregoriaanse kalendersysteem komen de breukdagen van het tropisch jaar en de toegevoegde schrikkeldagen vrijwel overeen door af en toe een schrikkeljaar over te slaan.

Dankzij dit systeem bedraagt de gemiddelde duur van één jaar nu 365,2425 dagen – en daarmee slechts een halve minuut langer dan het tropisch jaar. In dat tempo zal het 3300 jaar duren voordat de Gregoriaanse kalender één dag afwijkt van de seizoenscyclus op aarde.

Het betekent wél dat toekomstige generaties tegen die tijd een besluit moeten nemen over het gebruik van schrikkeljaren.

“Over drieduizend jaar moeten ze beslissen welke correctie ze willen doorvoeren,” zegt Lowe. “Maar dat zien we dan wel weer.”

Dit artikel verscheen oorspronkelijk op 26 februari 2016 in het Engels op NationalGeographic.com

lees verder

13 Foto's
13x een sprongetje in de lucht
Word jij blij van deze foto's van vrolijke 'bokkensprongen'?

Waarom sommige mensen Kerstmis in januari vieren

Door een beslissing die vierhonderd jaar geleden werd genomen, vieren niet alle christenen de 25ste december als een feestdag.

De zin en onzin van wintertijd

Het is weer zover. De klok gaat een uur achteruit... Of was het toch vooruit? Twee keer per jaar verzetten veel landen hun klok. Waarom doen ze dat eigenlijk en wat is het nut? Is het niet veel makkelijker om winter- en zomertijd gewoon af te schaffen?