Berta Jacobsdochter, zoals Suster Bertken (1426/1427-1514) eigenlijk heet, was een telg uit de welvarende familie Van Lichtenberg. Op haar dertigste nam ze haar intrek in een kluis in de Utrechtse Buurkerk. Die had ze zelf bekostigd en laten bouwen na het overlijden van haar vader, een hoge geestelijke in de Domstad. ‘Vanwege het celibaat was het eigenlijk niet de bedoeling dat hij een gezin had, maar dat was in die tijd alsnog vrij gebruikelijk,’ vertelt Dieuwke van der Poel, onderzoeker middeleeuwse literatuur aan de Universiteit Utrecht. Hoe zag het leven van Suster Bertken eruit?
Levensstijl van Suster Bertken
Er wordt gedacht dat Suster Bertken zich als boetedoening voor haar vaders zonden liet opsluiten, maar Van der Poel is daarvan niet overtuigd. Volgens haar kwam Bertkens opsluiting voort uit een diepe wens om dichter bij God te leven en haar intellect te gebruiken. Ze was ook niet de enige vrouw die voor dit leven koos.
Zowel kerkelijk als ‘werelds’ bekeken was Suster Bertken van goede komaf. Dat is volgens Van der Poel een belangrijk aanknopingspunt als we haar leven willen reconstrueren. ‘Waar je wieg staat, heeft grote gevolgen voor de kansen die je krijgt in het leven. In de Middeleeuwen was het voor vrouwen heel moeilijk om een goede opleiding te krijgen, maar zij was een uitzondering op de regel.’ Suster Bertken kon lezen en schreef in het Middelnederlands, maar kende waarschijnlijk ook Latijn.
Leestip: Hoe zag het leven van een middeleeuwse monnik of non eruit?
Door een korte levensbeschrijving die na haar overlijden is geschreven, weten we dat ze 87 jaar oud is geworden en 57 jaar opgesloten heeft gezeten. Volgens die beschrijving droeg ze een grof harenkleed, at ze geen vlees of zuivel, had ze geen vuur in haar cel en liep ze op blote voeten. Dat moet ontzettend oncomfortabel zijn geweest, zeker in de winter.
‘Ik denk dat ze iemand was met een heel sterk karakter, want anders is zo’n levensstijl niet vol te houden,’ aldus Van der Poel. Om daarna te relativeren: ‘Ze is 87 geworden. Dat vinden wij al erg oud, maar in de Middeleeuwen was dat helemaal het geval. Maar toen ze zich op haar dertigste liet insluiten, wist ze waarschijnlijk ook niet dat het zolang zou duren.’
Haar leven in de Buurkerk
Suster Bertken koos zelf de locatie waar ze ingekluisd wilde worden. Ze ging voor de Buurkerk in Utrecht, haar geboortestad. Die stond in het economische hart van de stad, waar mensen samenkwamen om handel te drijven. ‘Amsterdam komt pas in de periode hierna tot grote bloei. Utrecht is de grootste stad van de Noordelijke Nederlanden, en zij kiest ervoor om haar cel te bouwen op de plek waar alle burgers samenkomen,’ vertelt Van der Poel.
Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!
Wat zegt dit over haar? ‘Ten eerste dat ze dit kon, dat haar wens werd ingewilligd. Maar ook dat ze in contact wilde zijn met de burgerij, of dat ze er wilde zijn als een soort brandpunt van religiositeit.’ Allebei kan natuurlijk ook, dat weten we simpelweg niet. ‘Maar de Buurkerk is een hele opmerkelijke keuze. Het was echt de huiskamer van de stad.’
Haar cel is helaas niet bewaard gebleven, dus we weten niet precies hoe hij eruitzag. Maar we weten wel dat hij dichtbij het koor stond en waarschijnlijk vier meter lang was. De diepte is onbekend. Het kan zomaar dat ze via een raampje contact kon maken met de mensen op straat.
Leestip: Waarom associeren we kloosters en monniken met bier?
‘Dat laatste weten we niet zeker, maar van andere kluizenaressen weten we wel dat zij zo’n raampje hadden en in een van haar teksten schrijft ze dat ze mensen beloofd heeft voor hen te bidden. Daardoor weten we dat er een uitwisseling is geweest.’
Afstand doen van de wereld
In de middeleeuwse wereld had iedereen zijn taak. Geestelijken waren er om te bidden voor het zielenheil van iedereen. De aanwezigheid van een ingekluisde non, middenin de stad, kan volgens Van der Poel een grote bron van bewondering, geruststelling en inspiratie zijn geweest voor de stadsbewoners.
Leestip: Waarom kregen we in Nederland pas relatief laat kloosters?
Maar voor de kluizenares was de essentie van haar sobere bestaan het afstand doen van alle wereldse geneugten. Deze zouden alleen maar afleiden van haar levensideaal: een leven dicht bij God. In haar cel schreef ze meerdere teksten en liederen, die allemaal gaan over de liefde en het lijden van Jezus. ‘Zij probeerde zich met haar levensstijl helemaal te identificeren met dat lijden, om zo te begrijpen hoe groot de liefde van Jezus voor ons moet zijn geweest,’ vertelt Van der Poel.
Dat klinkt extreem, maar Van der Poel weet haar leven in een hedendaagse context te plaatsen: ‘Als je Suster Bertken probeert te zien als iemand die leefde voor een heel groot ideaal, dan kan ze als mens ook weer dichterbij komen. Topsporters of kunstenaars geven ook heel veel op om een ideaal na te volgen. Het is eigenlijk iets universeels.’
De eerste gepubliceerde schrijfster
Twee van haar liederen waren al tijdens haar leven bekend. Vrij snel na haar dood werd haar werk gedrukt door een Utrechtse drukker. ‘Dat maakt van Suster Bertken de eerste Nederlandse vrouwelijke schrijver van wie het werk gedrukt is,’ aldus Van der Poel. Een paar jaar later werd haar werk gedrukt in Leiden, en weer een paar jaar later al in Antwerpen.
Leestip: Het Voynichmanuscript, het middeleeuwse boekwerk dat niemand kan ontcijferen
Dat het juist een ingekluisde non was die deze eer ten deel viel, is goed te verklaren. Het leven in een klooster gaf vrouwen die hun hersens wilden gebruiken veel mogelijkheden. Ten eerste bood de kerk opleidingsmogelijkheden en schrijfmateriaal. Maar misschien nog wel belangrijker: een rustige plek.
‘Een intellectuele vrouw heeft een kamer voor zichzelf nodig om te kunnen schrijven,’ aldus Van der Poel. ‘En ze moet ook niet voortdurend zwanger zijn, en dat was wel het lot van veel middeleeuwse vrouwen. Een kind baren was toen ook nog veel gevaarlijker.’
Het overlijden van Suster Bertken
Op 87-jarige leeftijd, na 57 jaar schrijven, bidden en mediteren, overleed Suster Bertken in haar kluis. Haar dood werd bekendgemaakt door het luiden van de klokken in de Domtoren. ‘Dat deden ze alleen voor hoge geestelijken, dus ze moet erg geliefd zijn geweest,’ vertelt Van der Poel.
De stad stelde ook zes dienaren aan om de Buurkerk ‘te schonen’, wat betekent dat men de kerk voor deze gelegenheid heeft versierd. ‘Die zes dienaren werden ook goed beloond voor hun werk.’ De dienaren beschermden ook haar baar, waar inwoners van de stad haar de laatste eer konden bewijzen. ‘Dat geeft aan dat er veel belangstelling voor haar was.’ Suster Bertken werd begraven in haar cel, precies zoals ze wilde.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
