In januari staan goede voornemens traditioneel hoog op de agenda. Minder eten, meer bewegen en vooral: afvallen. Overgewicht geldt vandaag als een serieus gezondheidsprobleem. Maar dat idee is verrassend modern. In de Middeleeuwen keek men heel anders naar een vol lichaam. Zwaarlijvigheid stond vaak juist symbool voor macht, schoonheid en welvaart, al waarschuwden artsen ook toen al voor de risico’s. Hoe werd overgewicht in de Middeleeuwen gezien, en wat zegt dat over onze veranderende kijk op het lichaam?
Een dik lichaam als teken van macht
In de Middeleeuwen gold slankheid niet als ideaal, maar juist als verdacht of ziekelijk. Een rond lichaam liet zien dat iemand toegang had tot voedsel, rust en status. Vooral aan de hoven van de adel waren overvloedige banketten een manier om macht en rijkdom te tonen.
Verschillende vorsten stonden bekend om hun forse postuur, onder wie Willem de Veroveraar, Sancho I van León, Lodewijk VI ‘de Dikke’ en Hendrik VIII van Engeland. Ook in literatuur en poëzie werd zwaarlijvigheid vaak geassocieerd met voorspoed. In de Codex Buranus, een verzameling gedichten uit de twaalfde en dertiende eeuw, wordt de geestelijkheid spottend maar ook bewonderend beschreven als weldoorvoed en verzadigd.
Leestip: Liefde en lust in de Middeleeuwen: zo ging het eraan toe tussen de lakens
Zelfs eenvoudige boeren streefden naar een rond figuur. In een verhaal van de Italiaanse schrijver Gianfranco Straparola wordt een man zo dik beschreven ‘dat zijn vlees op spek lijkt’, tot grote jaloezie van zijn buren.
Hoe de kerk naar vetzucht keek
Ook bij vrouwen werd een voller lichaam vaak als aantrekkelijk gezien. In het Franse liefdesgedicht Roman de la Rose worden mooie vrouwen beschreven als fors, terwijl slankheid wordt verbonden aan armoede, verdriet en hebzucht: ‘Gruwelijke en ijzige vrouwen, vies en onaantrekkelijk, zo afschuwwekkend dat het leek of ze overleden van de honger, alsof ze hadden geleefd op enkel nat brood.’
Toch kende deze waardering duidelijke grenzen. De christelijke kerk veroordeelde gulzigheid al sinds de Late Oudheid als een van de zeven hoofdzonden. Overvloedig eten, vooral van vlees, werd gezien als bron van genot én moreel gevaar.
Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!
Via vastenperiodes, zoals de veertig dagen voor Pasen, probeerde de kerk het eetgedrag van de bevolking te beïnvloeden. Overgewicht mocht een teken van welvaart zijn, maar onbeheersing bleef zondig.
Middeleeuwse artsen waarschuwden al
Ook artsen uit de Middeleeuwen maakten zich zorgen over obesitas. Op basis van de humorenleer van Hippocrates en Galenus dachten zij dat overgewicht werd veroorzaakt door een teveel aan slijm, vocht of gassen in het lichaam.
Leestip: Wat aten mensen in de Middeleeuwen? ‘Er heerste een grote fastfoodcultuur’
Als behandeling adviseerden chirurgijns aderlatingen, purgeermiddelen en andere methoden om deze ‘kwade humeuren’ af te voeren. De Franse arts Guy Patin merkte in de zeventiende eeuw op dat Parijzenaars weinig bewogen, veel dronken en overvloedig aten, wat volgens hem het risico op beroertes vergrootte.
Naast aderlaten werd ook aangeraden om het eetpatroon aan te passen en meer lichaamsbeweging te nemen – opvallend moderne adviezen.
Schoonheid tussen rond en slank
Hoewel extreme magerheid werd afgewezen, bestond er ook waardering voor een slank en elegant silhouet. Mode speelde daarbij een rol: korsetten en gordels benadrukten de taille en gaven het lichaam vorm.
De Franse arts Jean Liébault pleitte in zijn geschriften voor gematigdheid. Volgens hem lag schoonheid niet in uitersten. Een lichaam mocht best mollig zijn, maar niet overdreven. Zijn advies: streef naar een middenweg, ‘niet te dik en niet te dun’.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
